Солиқ идорасининг асоссиз жаримаси суднинг адолатли қарори билан бекор бўлди

Кейинги йилларда Ўзбекистонда қонун устуворлигини таъминлаш, тадбиркорлик субъектларини ҳимоя қилиш ва давлат органлари фаолиятида очиқликни кучайтириш йўлида муҳим ислоҳотлар амалга оширилмоқда. Бу жараёнда суд ҳокимиятининг ўрни алоҳида аҳамият касб этмоқда.

Айниқса, маъмурий судлар фаолияти орқали давлат органлари қарорларининг қонунийлиги текширилиши ва фуқаролар ҳамда тадбиркорларнинг ҳуқуқлари тикланиши амалда қонун устуворлигининг муҳим кўринишидир.

Самарқанд туманлараро маъмурий судида кўрилган “Yumaxfarm-Servis” масъулияти чекланган жамияти иши ана шундай ҳолатлардан бири бўлиб, у орқали суд адолатининг қандай амал қилаётганини, давлат органлари қарорлари қандай ҳуқуқий баҳоланишини ва тадбиркорлик субъектларининг ҳуқуқлари қай даражада ҳимоя қилинаётганини кўриш мумкин.

Низонинг моҳияти: катта жарима ва унинг ҳуқуқий асоси

Мазкур ишнинг марказида жуда катта миқдордаги — 1 миллиард 345 миллион сўмдан ортиқ молиявий жарима турибди. Вилоят солиқ бошқармаси томонидан “Yumaxfarm-Servis” МЧЖга нисбатан сайёр солиқ текшируви ўтказилиб, текширув натижаларига кўра жамиятга бир неча турдаги молиявий санкциялар қўлланилган.

Жумладан, солиқ базасини яшириш билан боғлиқ ҳолатлар учун алоҳида жарима белгиланган бўлса, асосий баҳсга сабаб бўлган ҳолат — маҳсулотларни рақамли маркировкалаш қоидаларини бузганлик учун Солиқ кодексининг 227-1-моддаси асосида ҳисобланган улкан жарима бўлди.

Солиқ органи фикрича, жамият маҳсулотларни рақамли идентификация воситаларисиз муомалага киритган, тегишли ахборот тизимига маълумот юбормаган ва шу орқали қонун талабларини бузган. Шу асосда корхонанинг охирги ҳисобот чорагидаги тушумига нисбатан 2 фоиз миқдорида жарима ҳисобланган.

Бир қарашда, давлат органининг позицияси қонунга асослангандай туюлади. Аммо суд жараёнида масаланинг анча мураккаб ва нозик жиҳатлари очиб берилди.

Асосий баҳс: далил ва қарор ўртасидаги зиддият

Суд муҳокамаси давомида энг муҳим масала — солиқ органи томонидан қабул қилинган қарорнинг асосланганлиги ва унинг текширув ҳужжатларига мос келиши бўлди.

Маълум бўлишича, сайёр солиқ текшируви якуни бўйича тузилган далолатномада жамият томонидан айнан дори воситалари ва тиббий буюмларни маркировкалаш тартибини бузганлиги аниқ ва равшан кўрсатиб берилмаган. Яъни, Вазирлар Маҳкамасининг 149-сон қарори талаблари бузилганлиги ҳақида аниқ ҳуқуқий хулоса мавжуд эмас.

Бироқ, шунга қарамасдан, солиқ органи айнан шу нормаларга таяниб, катта миқдордаги жаримани қўллаган. Бу эса жуда муҳим ҳуқуқий муаммони — далолатнома ва қарор ўртасидаги зиддиятни келтириб чиқарган. Суд айнан шу нуқтага алоҳида эътибор қаратди.

Чунки амалдаги қонунчиликка кўра, ҳар қандай жавобгарлик чораси аниқ далиллар ва расмий ҳужжатлар асосида қўлланилиши лозим. Агар текширув ҳужжатларида муайян қоидабузарлик қайд этилмаган бўлса, унинг учун жарима қўллаш қонуний ҳисобланмайди.

Исботлаш мажбурияти давлат органлари зиммасида

Мазкур ишда яна бир муҳим ҳуқуқий тамойил — исботлаш мажбурияти масаласи ҳам кўтарилди.

Қонунга кўра, солиқ органлари ёки бошқа маъмурий органлар ўз қарорларининг қонунийлигини исботлаб бериши шарт. Яъни, тадбиркор ўзининг айбсизлигини эмас, балки давлат органи унинг айбдорлигини далиллар билан кўрсатиши керак.

Суд мазкур ишда айнан шу принципга таяниб қарор чиқарди. Чунки солиқ органи ўз даъвосини тўлиқ ва ишончли далиллар билан асослаб бера олмади.

Бу эса суд амалиётида жуда муҳим аҳамиятга эга. Чунки бу орқали “давлат айтса — демак тўғри” деган эски қараш эмас, балки “ҳар бир қарор далил билан исботланиши шарт” деган замонавий ҳуқуқий ёндашув қарор топаётгани намоён бўлади.

Солиқ тўловчи фойдасига талқин тамойили

Суд ўз қарорини чиқаришда яна бир муҳим тамойилга — солиқ тўловчининг ҳақлиги презумпциясига ҳам таянди.

Бу тамойилга кўра, агар қонунчиликда ноаниқликлар ёки қарама-қаршиликлар мавжуд бўлса, улар солиқ тўловчи фойдасига талқин қилиниши лозим.

Мазкур ҳолатда айнан шундай вазият юзага келган: текширув далолатномаси билан солиқ органи қарори ўртасида аниқ зиддият мавжуд бўлган. Демак, бу ҳолат тадбиркор фойдасига ҳал қилиниши керак эди.

Суд ҳам шу йўлни танлади ва бу орқали қонунчиликда белгиланган тамойилларни амалда қўллади.

Суд қарори: адолат тикланди

Юқоридаги барча ҳолатларни инобатга олган ҳолда, суд “Yumaxfarm-Servis” МЧЖнинг аризасини қаноатлантирди ва солиқ органи томонидан қўлланган 1,3 миллиард сўмдан ортиқ молиявий жаримани ҳақиқий эмас деб топди.

Бу қарор бир қарашда алоҳида бир корхона манфаатини ҳимоя қилган ҳолатдек кўриниши мумкин. Аммо аслида у анча кенгроқ аҳамиятга эга.

Бу — қонун устуворлигининг амалий ифодаси, давлат органлари фаолияти устидан самарали суд назорати мавжудлигининг исботи ва тадбиркорлар учун муҳим ҳуқуқий сигналдир.

Ишдан чиқариладиган асосий хулосалар

Мазкур суд иши бир қатор муҳим хулосаларни чиқариш имконини беради.

Биринчи навбатда, ҳар қандай давлат органи қарори аниқ далилларга асосланиши шарт. Ҳужжатларда қайд этилмаган ҳолатлар учун жавобгарлик қўллаш мумкин эмас.

Иккинчидан, тадбиркорлар ўз ҳуқуқларини ҳимоя қилишдан чўчимаслиги керак. Судга мурожаат қилиш — бу қонун билан кафолатланган ҳуқуқ ва у амалда ишлаяпти.

Учинчидан, маъмурий судлар фаолияти тадбиркорлик муҳитини яхшилашда муҳим ўрин тутмоқда. Чунки улар орқали давлат органларининг ноқонуний қарорлари бекор қилиниши мумкин.

Тўртинчидан, қонунчиликдаги ноаниқликлар тадбиркор фойдасига ҳал қилиниши лозимлиги амалда ўз тасдиғини топмоқда.

Тадбиркорлик муҳити учун аҳамияти

Бугунги кунда Ўзбекистонда тадбиркорликни ривожлантириш давлат сиёсатининг устувор йўналишларидан бири ҳисобланади. Бу жараёнда эса тадбиркорларнинг ҳуқуқий ҳимояси ҳал қилувчи аҳамиятга эга.

Агар тадбиркор ўзини ҳимоя қила олишини билса, у янада фаол ишлайди, инвестиция киритади ва янги иш ўринлари яратади.

Акс ҳолда эса асоссиз текширувлар ва катта жарималар тадбиркорлик фаолиятини чеклаб қўйиши мумкин.

Шу нуқтаи назардан қараганда, мазкур суд қарори нафақат бир корхона, балки бутун бизнес муҳити учун ижобий сигнал бўлди.

 Хулоса ўрнида

“Yumaxfarm-Servis” иши — бу оддий суд иши эмас. У орқали қонун устуворлиги, суд мустақиллиги ва тадбиркорлик ҳуқуқларининг ҳимояси қандай амал қилаётганини кўриш мумкин.

Энг муҳими, бу иш шуни кўрсатадики — агар тадбиркор ўз ҳақини талаб қилса ва судга мурожаат қилса, адолатга эришиш мумкин. Бу эса ҳуқуқий давлат қуриш йўлидаги энг муҳим қадамлардан биридир.

Баҳодир ҚАРШИЕВ,

"Шоҳруҳ" адвокатлик фирмаси адвокати.