Зотилжам қандай касаллик?
Дунё бўйича ҳукм сурган ва сураётган коронавирус инфекциясидан ўлим асосан пневмония ривожланганлиги боис келиб чиқаётганлиги ҳеч кимга сир эмас. Кўпчилик ҳозир грипп, юқори нафас йўллари яллиғланиш касалликлари, пневмония хасталигидан юрак олдириб қўйган. Айниқса, оналар хаста фарзандини шифокор қабулига олиб бориб, “Пневмония эмасми?!” деб хавотирланиб сўрашади. Мазкур касалликнинг ўз вақтида аниқланиши ва тўғри даволаниши ғоят муҳим. Зеро, пневмониянинг ўзидан ҳам асоратлари жиддий ҳисобланади. Хўш, пневмония қандай касаллик? Биз бу касаллик ҳақида нималарни билишимиз зарур?
Пневмония (зотилжам) ўпка тўқимаси яллиғланиши бўлиб, мустақил касаллик ёки бошқа касалликларнинг асорати ҳисобланади. Бу касаллик одамдан одамга юқмайди. Хасталик бактерия (пневмококк, стрептококк, стафилококклар) ва вируслар сабаб юзага келади. Энг муҳим омил эса организм иммун тизимининг сусайишидир. Кўпинча пневмония касаллиги гриппдан кейин юзага келади. Грипп юзага келганида табиийки иммунитет сустлашади. Агар даволангач ҳам иммунитет тикланмаса, ушбу микроблар қўзғалиши ва пневмонияга сабаб бўлиши мумкин. Шу билан бирга, ЎРИ (юқори нафас йўллари ўткир вирусли яллиғланиш касалликлари), елвизакда қолиш, сурункали ўпка касалликлари асоратлари ҳам зотилжамга олиб келиш эҳтимоли йўқ эмас. Кичик ёшдаги болаларда учрайдиган нафас аъзолари касалликларининг 80 фоизини пневмония ташкил қилади. Антибиотиклар кашф этилгунча пневмония (айниқса, болалар ва кексаларда) оғир ўтиб, кўпинча, ўлимга олиб келар эди. Замонавий даволаш усуллари қўлланила бошлагач, касаллик узоққа чўзилмай беморлар нисбатан тез тузаладиган бўлди. Зотилжамдан ўлиш деярли ҳамиша шифокорга кеч мурожаат қилишда ўз вақтида тўғри даволанмаслик оқибати ҳисобланади.
Касалликнинг келиб чиқишига қайси омиллар сабаб бўлади?
- Қаттиқ совқотиш;
- Жисмоний ва руҳий ўта толиқиш;
- Организмнинг ички заҳарланиши;
- Организмнинг касалликка қарши курашиш қобилиятининг сусайиши;
- Ташқи муҳит омиллари (масалан, қиш);
- Ичкиликка муккасидан кетган кишилар (алкоголиклар) зотилжамга кўпроқ мойил бўлишади;
- Шунингдек, кўп чекувчиларда ҳам пневмония тез ривожланади;
- Ёшнинг ўтиб бориши (кексалик);
- Чала туғилган, рахит, камқонлик, гипотрофия билан оғриган болаларда пневмония тез ривожланади ва оғир кечади.
Оддий тумовдан фарқи нимада?
Бошланғич белгилари грипп ва оддий тумов белгиларига ўхшаш бўлади. Яъни эт увишиши, ҳолсизлик, бош ва мушаклардаги оғриқ, бурун битиши ва йўтал сингари белгилар кузатилади. Грипп ҳолатида юқори нафас йўллари, бурун битиши, томоқда оғриқ, қуруқ йўтал кузатилади. Агар пневмония бошланган бўлса, йўтал ўпкадан чиқади. Балғам ажралиши кучаяди. Ўпкада хириллаш эшитилади.
Пневмония болалар ва кексаларда кўпроқ учрайди. Бир ёшгача бўлган болаларда аниқланган пневмония оғир кечиб, болалар ўлимига олиб келиши мумкин. Қарияларда эса пневмония юрак фаолиятига салбий таъсир этади. Шу боис асосий муолажа вақтида ушбу аъзога ҳам эътибор қилинади.
Пневмония қишда ҳам, ёзда ҳам бир хил учрайдими?
Мазкур хасталик асосан куз-қиш мавсумида фаоллашади. Ҳаво ҳароратининг пасайиши, оддий тумов ва вирусли касалликларнинг ортиши пневмония келиб чиқишига мойиллик туғдиради. Лекин ёз чилласида ҳам зотилжам бўлиш эҳтимоли йўқ эмас. Бу пайтда терлаб, совуқ душ қабул қилиш, яхна ичимликлар ичиш, иссиқдан совуққа чиқиш каби ҳолатлар ҳам пневмонияга олиб келиши мумкин. Бир ҳароратдан иккинчисига мослашишга улгурмаган организмда шамоллаш, тумов, томоқ оғриқлари келиб чиқади. Бу эса пневмонияга айланиши мумкин.
Агар пневмония хасталиги тўлиқ даволанилмаган бўлса, қайталаниши мумкин. Кўпчилик тана ҳароратининг тушиши ёки йўтал камайиши билан соғайдим, деб ўйлаб, муолажани охиригача етказмайди. Оқибатда эса пневмония қайталаши мумкин.
Пневмония белгилари нималардан иборат?
Пневмония одатда тўсатдан бошланади: ҳарорат бирдан 39,5-40° гача кўтарилади, беморда ваража кузатилади. Тез-тез йўтала бошлайди. Тумов, аксириш, йўтал, бурун битиши кузатилади. Кўкрак қафасида оғриқ пайдо бўлади. Нафас олганда, йўталганда ва акса урганда оғриқ кучаяди. Йўтал аввалига қуруқ, сўнгра эса балғамли бўлади. Бемор тез-тез, юзаки нафас олади. Ҳансираш келиб чиқади. Лаби, бурун катакларининг атрофига учуқ тошади, ўткир юрак-томир етишмовчилиги кузатилади, беморнинг аҳволи оғирлашади. Беморнинг ранги оқариб, йўтали кучаяди. Бурун, лаб атрофлари кўкара бошлайди, нафас олишда қовурғалараро мушакларни ичкарига тортилиши, бурун паракларни керилиши кузатилади. Чақалоқларда, айниқса, чала туғилган чақалоқларда йўтал бўлмаслиги мумкин. Уларда айрим ҳолларда иситма ҳам кузатилмайди. Бу эса касалликка ташхис қўйишни қийинлаштиради.
Беморлар қанча муддат антибиотик олиши керак?
Пневмония касаллигида беморларга антибиотиклар буюрилади. Антибиотиклар давомийлигини шифокор белгилайди. Антибиотиклар бемор аҳволига қараб, 7 кундан 14 кунгача бўлган муддатга буюрилади. Бироқ айрим беморлар антибиотикларни узоқ муддат олиш замбуруғли касалликлар ривожланишига, организм иммунитетининг пасайишига олиб келади, деб ҳисоблашади. Шу боис, мустақил ҳолатда антибиотиклар қабулини тўхтатишга ҳаракат қилишади. Антибиотиклар қабул қилинишининг бузилиши касалликнинг чўзилишига, асоратлари келиб чиқишига ва касалликнинг қайталанишига олиб келади. Шу боис, антибиотиклар муддати фақат шифокор томонидан белгиланади ва тўхтатилади.
Зотилжамнинг енгил, ўрта оғир ва оғир кўринишлари бор. Шифокор беморнинг умумий ҳолатини ўрганиб чиқиб, ўпканинг рентген текшируви ҳамда бошқа зарур таҳлилларни ўтказади. Хасталик турига ва оғирлик даражасига кўра муолажа қилинади. Пневмониянинг енгил кўринишларини амбулатор шароитда даволаш мумкин. Аммо пневмония касаллиги асоратларининг олдини олиш мақсадида имкон қадар шифохонада даволаниш тавсия этилади.
Беморларга маслаҳатлар
Касаллик зўрайиб кетган бўлса, бемор касалхонада даволанади. Беморларга қуйидагиларга риоя қилиш тайинланади. Салқин, тоза ҳаво уйқуни ва нафас олишни яхшилайди, шунинг учун бемор ётган хонани тез-тез шамоллатиб туриш муҳим.
Ичимлик (чой, мева суви), суюқ овқат (шўрва, илитилган тухум, ширгуруч, сут, сариёғ, қатиқ ва ҳ.к.) тез-тез бериб турилади. Болаларга витаминлар ўрнига мева шарбатлари, наъматак қайнатмасини ичириш мумкин. Умуман олганда, болага етарли даражада суюқлик ичириш ҳар килограммга 150 мл миқдорида бўлиши лозим.
Бемор терлаганда қуруқ сочиқ, спирт ёки тенг баравар сув қўшилган одеколон билан бадан артилади. Беморда ҳансираш пайдо бўлса, беморнинг бошини баландроқ қилиб ётқизиб қўйиш керак. Нафас олишни енгиллаштириш учун бурнидаги қатқалоқларни ишқорий суюқликлар томизиб юмшатиш ва тозалаш керак.
Гулноза ОДИЛОВА,
Самарқанд давлат тиббиёт университетининг
микробиология, вирусология ва
иммунология кафедраси ассистенти.
