Ал-Форобий: Эзгуликка интилган жамият фаровон ва барқарор яшайди
Мусулмон Шарқининг буюк мутафаккири, файласуфи ва қомусий олими Абу Наср Муҳаммад ибн Муҳаммад ибн Узлуғ Тархон Форобийнинг маънавий мероси жаҳон илм-фани ва цивилизацияси ривожига беқиёс ҳисса қўшгани ҳеч биримизда шубҳа уйғотмайди. Чунки у умрини жамоатчиликка хизмат билан ўтказган. Асарлари шахсга, инсон фаровонлигига бағишлангани билан аҳамиятли. Шу боис унинг илмий изланишлари бугунги кунда ҳам долзарблигини йўқотмаган. Фалсафа, мусиқа, математика, мантиқ, астрономия, филология ҳамда табиий фанларни чуқур ўзлаштирган қомусий олим илгари сурган ғоя, фикр ва таҳлиллар бугунги жамият тараққиётидаги долзарб муаммолар билан ҳамоҳанг.
Мутафаккир Шарқ халқлари тилларида ижод қилиш билан чекланмай, ўз давридаги мураккаб ва қарама-қарши ғоялар, инсонпарвар қарашларни таҳлил қилиб, уларнинг асл моҳиятини очиб берган. Асарларида инсонийлик, эзгулик, дўстлик, фалсафий тафаккур, санъат ва давлат тузилиши каби масалаларни тадқиқ этади. Хусусан, “Фозил шаҳар аҳлининг қарашлари ҳақида рисола”, “Фазилатли хулқлар”, “Буюк кишиларнинг нақллари”, “Илмлар ва санъатлар фазилати” асарларида инсон ва жамият, раҳбар ва бўйсунувчи тушунчаларини асослайди, ижтимоий тузумнинг ўзига хос назариясини ишлаб чиқади. “Бахт-саодатга эришув ҳақида”, “Ҳикмат маънолари”, “Масалаларнинг туб моҳияти”, “Мусиқа ҳақида катта китоб” асарларида олам ва атроф-муҳит, инсоннинг бошқа ижтимоий институтлар билан алоқалари ҳақида фикр-мулоҳазаларини баён этади.
Унинг бундай салмоқли илмий изланишларини эътироф этган илмий жамоатчилик кейинчалик Форобийни “Иккинчи устоз” сифатида тан олиб, илм-фан ривожига қўшган ҳиссасини юксак баҳолаган.
Ал-Форобий инсон фаолиятида бахтга тўғри билим орқали эришилади, деб таъкидлайди. У жамиятни давлат билан тенглаштиради ва уни тирик организмга қиёслайди: “Фазилатли шаҳар соғлом тана каби бўлиб, унда барча аъзолар бир-бирига ёрдам бериб, умумий ҳаётни сақлайди”.
Мутафаккир ижтимоий-фалсафий қарашларни таҳлил қилар экан, тадқиқот предмети сифатида давлатни танлайди. Унинг фикрича, ижтимоий тузумнинг энг олий мақсади - давлат, жамият ҳаёти давлат орқали рўёбга чиқади. Давлат - инсонларнинг бахтга эришиш йўлида ўзаро муносабатларининг энг мукаммал шакли. Шу нуқтаи назардан, “фазилатли шаҳар” деганда аҳолиси бир-бирига энг олий камолотга, яъни ҳақиқий бахтга эришишда ёрдам берадиган жамият тушунилади. Агар давлат раҳбари жоҳиллик йўлига кирса, у албатта ўзининг ёмон ниятларини амалга ошириш йўлларини излай бошлайди. Бундай ҳолда унинг фаолиятида ҳокимиятпарастлик, мансабпарастлик, кибр-ҳаво, бойлик орттириш ва нафсоний лаззатларга берилиш устунлик қилади.
Аллома инсониятнинг бахт ва камолотга эришиш йўлидаги интилишларини таҳлил қилиб, шундай дейди: “Агар одамлар бир-бирига бахтга эришишда ёрдам берса, бундай жамият фазилатли жамият бўлади. Агар халқлар ҳам ўзаро ҳамкорлик қилиб яшаса, бутун олам фазилатли бўлиши мумкин”.
Хулоса қилиб айтганда, Абу Наср ал-Форобий Туркистон заминида, хусусан, Ўтрор ҳудудида таваллуд топган буюк мутафаккир сифатида жаҳон фалсафий тафаккури тарихида алоҳида ўрин эгаллайди. Унинг илмий-фалсафий мероси инсониятнинг маънавий камолотга интилиш ғояларини чуқур назарий асослаш билан бирга, жамият тараққиёти ва инсон тафаккурининг юксалишида муҳим методологик манба сифатида намоён бўлади.
Пиримбек СУЛЕЙМЕНОВ,
профессор, “Ал-Форобий” илмий-тадқиқот маркази директори.
Жадира КАЗИЕВА,
Ал-Форобий номидаги Қозоқ Миллий университети катта ўқитувчиси.
