Аномал иссиқ ва соғлиқ: Хавфни билинг, ўзингизни асранг!
Аномал иссиқ - бу маълум бир ҳудуд учун ўртача кўп йиллик иссиқлик кўрсаткичларидан сезиларли даражада юқори бўлган, одатдагидан ташқари даражадаги юқори ҳарорат. Бу фақат бир неча кун давом этган жуда иссиқ об-ҳаво эмас, балки маълум бир мавсум ёки ой учун статистик меъёрдан кескин ошиб кетган ҳароратдир.
Масалан, Самарқанд вилоятида агар июль ойида ўртача ҳарорат охирги 10 йил ичида +30°C атрофида кузатилган бўлса, аномал иссиқда у +40…+41°C ва ундан ҳам юқорига кўтарилиши мумкин. Аномал иссиқ шароитида соғлиққа эътибор бериш керак. Бугунги мавзумиз шу ҳақда.
Аномал иссиқнинг организмга таъсири
· Терлаш кучаяди - организм совишга ҳаракат қилади. Кўп тер билан сув ва электролитлар (натрий, калий, хлор) йўқолади.
· Сувсизланиш келиб чиқади - агар организмдаги сув захираси тўлдирилмаса, қон қуюқлашади, босим пасаяди, бош айланиши ва ҳолсизлик юзага келади.
· Қуёш уриши кузатилади - терморегуляция бузилиб, тана ҳарорати 40°C дан ошганда ҳаёт учун хавфли ҳолат юз беради.
· Қон томирлари кенгаяди - иссиқликни ташқарига чиқариш учун қон томирлар кенгайди. Бу эса қон босимини пасайтиради.
· Юрак тез-тез уради - томирлардаги қон ҳажмининг камайишининг ўрнини босиш учун юрак уриши тезлашади.
· Қон қуюқлашиб, тромб ҳосил бўлиш хавфи ошади.
· Иссиқ ва қуруқ ҳаво нафас йўллари шиллиқ қаватини қуритади. Бу эса астма, бронхит ва аллергияси борларда касаллик кучайишига олиб келади.
· Иссиқ ҳавода озон ва бошқа зарарли моддалар концентрацияси ошиши мумкин.
· Бош миянинг қон билан таъминланиши ёмонлашади - бош оғриғи, диққатни йўқотиш, асабийлашиш, уйқусизлик кузатилади.
· Оғир ҳолатларда галлюцинация, ҳушини йўқотиш ва кома ҳолати ривожланиши мумкин.
· Саратонда организм сувсизланиши боис, буйракларга зўриқиш тушади. Сийдик миқдори камаяди, организмдан токсинлар чиқиши секинлашади. Буйрак тоши пайдо бўлиш хавфи ошади.
· Терида тошмалар иссиқда тер безлари тиқилишидан келиб чиқади.
· Тер орқали кўп туз йўқолиши терининг сувсизланишига ва ёрилишига сабаб бўлади.
· Чарчоқ, бош айланиши, мушак спазми, кўнгил айниши, қусиш келиб чиқади.
Аномал иссиқ кимлар учун хавф туғдиради?
· Ёш болалар ва чақалоқлар - уларда тана ҳароратини назорат қилувчи марказ ривожланмаган.
· Кексалар (65 ёшдан ошганлар) - қон томирларнинг эластиклиги паст, уларнинг организмида сув захираси кам бўлади.
· Сурункали касалликлари бор инсонлар (артериал гипертония, юрак ишемик касалликлари, бронхиал астма, қандли диабет).
· Асосан қуёш остида кўп вақт ўтказадиган ишчилар (курилишда ишлайдиган ишчилар, фермерлар, ҳайдовчилар, бозор ходимлари).
Аномал иссиқда тавсиялар
65 ёшдан ошган кексалар, чақалоқлар ва ёш болалар, ҳомиладор аёллар, сурункали касалликлари (юрак-қон томир, қандли диабет, буйрак ва бошқалар) бор беморлар иссиқлик таъсирига нисбатан айниқса заиф ҳисобланади. Хавф гуруҳига кирувчи фуқароларга эҳтиёт чораларига қатъий риоя қилишлари тавсия этилади.
· Чанқашни кутмасдан, кун давомида оз-оздан ва тез-тез сув ичиш лозим. Катта ёшли соғлом инсонлар учун кунига 2-3 литр сув тавсия этилади.
· Енгил, кенг, ҳаво ўтказувчан ва оч рангли кийимлар кийиш, куннинг энг иссиқ вақтида (11:00-17:00) очиқ ҳавода бўлмаслик тавсия қилинади.
· Таомномангизда асосан мева, сабзавот, совуқ овқатлар (масалан, окрошка) бўлиши тавсия этилади. Оғир, ёғли ва шўр таомлардан сақланинг.
· Агар кўп терласангиз, минерал сув ёки шунга ўхшаш эритмалар ичиш лозим.
Қайси ҳолларда шифокорга мурожаат қилиш керак?
· Тана ҳарорати 39,5°C дан юқори ва уйидаги чоралар билан тушмаса;
· Ҳушни йўқотса;
· Нафас олиш қийинлашса, кўкрак соҳасида оғриқ кузатилса;
· Қусиш, кучли бош оғриғи ва бўйиннинг музлаб қолиши аниқланса;
· Тери қуриб, қизарган бўлса - бу иссиқлик уришининг белгиси ҳисобланади.
Аномал иссиқда жазирама ҳавони юмшатиш йўллари
· Кўчаларни сув билан тозалаш: Махсус техникалар ёрдамида марказий кўчалар, йўлаклар ва яшил ҳудудларга мунтазам равишда сув сепилмоқда. Бу чанг миқдорини камайтиради ва ҳавони бироз салқинлаштиради.
· Кўкаламзорларни парваришлаш: Майсазорлар, гулзорлар ва дарахтларни суғориш ишлари кучайтирилади.
· Фаввораларни ишга тушириш: иссиқ ҳавода фаввораларни сутка давомида узлуксиз ишлатиш ҳавони намлантиришга ёрдам беради.
Аномал иссиқлик - фавқулодда табиат ҳодисаси бўлиб, у нафақат соғлиққа жиддий зарар етказади, балки ҳаёт учун хавф туғдиради. Жазирама иссиқда ўзингизни ва атрофингиздагиларни асранг!
Зебо КАРАМАТУЛЛАЕВА,
Самарқанд давлат тиббиёт университети юқумли касалликлар кафедраси ассистенти тайёрлади.
