Жаҳонгир Булбулўғли (Владимир Соловёв) синдроми

XIX асарда Чор Россиясини бизнинг ҳудудларни босиб олишга ундаган ва бу ҳақда тинмай ташвиқот олиб борган Ф.Достоевский шундай ёзади: “бизни ғарбликлар одам ўрнида кўрмайдилар, бизни доим пастга уришади. Биз барибир уларнинг олдида “зоти паст ўрис, иккинчи тоифа одам” бўлиб қолаверамиз. Лекин, Ўрта осиёликлар бизни маданиятли деб ўйлашади ва уларнинг биз ҳақимизда деярли тушунчаси йўқ. Биз у ерни босиб олсак, уларнинг олдида олий тоифали, маданиятли одам бўлиб кўринамиз, шунинг учун ҳам у ерни босиб олишимиз керак. Бизнинг пандавақи генералларимиз нима қиляпти ҳайронман, мен генералларимизни Ўрта Осиёга ҳужум қилиш учун чақираман. Биз европаликлар учун маданиятсиз бўлиб, шарманда бўлгандан кўра, Ўрта Осиёда маданиятли одам сифатида кўринганимиз яхши”.

Ф.Достоевскийини айблаб юрардим, кейин бу фикримдан воз кечганман. Сабаби жуда оддий – ўзимизни уриб кетганидан. Ф.Достоевский бир даҳо ва геосиёсий ўйинларни тафаккур кўзи билан кўра олган. Шунинг учун ҳам тафаккур одамларининг касаллиги бўлган “мен” эмас “биз” кўзи билан қараган дунёга. Россия унинг дарди ва келажаги бўлган. Бироқ шунча фидойилигига қарамасдан, яхшилик кўрмаган ва тизим уни ҳаётлигидаёқ хор қилган. Айбни ўзимиздан кўришим, бизда унинг бу ёзганлари ҳақида ўша пайтда муҳокама қила оладиган қобилият, тафаккур ва тушунча ҳам бўлмаганлигидир. Албатта, тамоман нўноқ бўлганмиз дея олмайман, бироқ тафаккур қилган ва буни тилга чиқариб гапирганлар ё отилган, ё қамалган, ё йўқ қилинган.

Тушунчалар торлиги, дунё ишларидан бехабарлигимиз, ўз ботқоғимизда ботиб қолганимиз бизни барибир қуллик занжирига солди. Бошқача бўлиши мумкин эдими ўзи? Бу савол очиқ савол, истаганча чайнанг, истаганча юлқилаб тортинг, на юта оласиз, на узасиз. Деярли, 200 йиллик колониал ўтмишимиз бор. Зеҳн ва салоҳият ҳам шунга яраша – қуллик занжирининг узунлигидан калта бўлса, калтаки, асло узун эмас. Қуллик тафаккури шунчаликки, ҳатто энг яқинларингиздан ҳам “ўша пайтда гугурт бир тийин бўлган” фалсафасини кунда-кунора эшитасиз.

 * * *

Нималарнидир ўзгартиришга ҳаракат қиляпмиз, энг камида халқаро сиёсат, муҳит ва геосиёсат ҳақида гапиряпмиз. Ҳарҳолда, Булбулўғлининг (гап ижтимоий тармоқ­ларда тарқалган В.Соловёвнинг Марказий Осиё билан боғлиқ иддаолари ҳақида) бизга нисбатан айтган гапларини очиқ муҳокама қила оляпмиз. Бироқ бу етарлими?

Мендан сўрасангиз, асло. Камчиликларимиз етарли. Бироқ шимолнинг бизга бўлаётган бундай похолдўқларини, камситиш сиёсатига жим туриш сиёсатини ҳам оқлаб бўлмайди.

СССР деган қуллик занжиридан озод бўлган ҳудудлар орасида Ўзбекистон ва Қозоғистон билан бирга, бошқа қўшни давлатлар ўз йўлига эга бўлаётгани, энди бу ҳудудлар глобал дунёда катта аҳамият касб этаётгани, келажаги ҳақиқатда юксак тараққиёт ва марралар учун очилиб бораётгани, агар шундай мантиқли сиёсат давом этса, ножўя сиёсати учун дунёдан узиб ташланаётган ва охир-оқибат парчаланишга маҳкум бўлган Россияни чиндан қўрқита бошлади ва бу унга камситилиш, ташландиқлик ҳиссини беряпти. Шунинг учун тутуриқсиз баёнотлар билан ўзининг борлигини ҳис қилдириш ва таҳдид йўлидан фойдаланиш бир чора сифатида кўрил­моқда.

Гапни узайтиришимиздан фойда йўқ, менимча, аксар аҳолимиз гап нимада эканлигини аллақачон англаб улгурди. Биз­дан талаб қилинадигани, вақт йўқотмаслик ва XIX асрда қилинган хатога яна тушиб қолмаслигимиздир. Зеро, бугун дунёнинг исталган бурчагида нима бўлаётганини сониялар ичида билиб оладиган даврда яшаяпмиз. Бу эса бизга берилган катта неъматдир. Ҳаракатларимиз ҳам шунга яраша бўлиши лозим. Ташқаридаги “душман” аниқ, бизни ичкаримиздан ўймоқчи бўлганлардан эҳтиёт бўлишимиз керак.

Фазлиддин Мадиев.