“SKOPUS”ga maqola yozish muhimmi yoki yaxshi mutaxassis tayyorlash?

“Ilm-fan va ta’lim sohasidagi davlat tashkilotlarida ilmiy, ilmiy-pedagogik va mehnat faoliyati bilan shug‘ullanuvchi ilmiy darajaga ega bo‘lgan xodimlarga qo‘shimcha haq to‘lash tartibi to‘g‘risida”gi Nizomga ko‘ra, professor-o‘qituvchilarning 2021 yildagi pedagogik va ilmiy faoliyatini baholashda skopus jurnallariga maqola yozishi belgilangan. Universitetlarning reytingini aniqlashda akademik obro‘-e’tibori, ilmiy ishlariga havola berish ko‘rsatkichi (aynan shu ko‘rsatkich skopus jurnallariga maqola yozish bilan bog‘liq), bitta o‘qituvchiga to‘g‘ri keluvchi talabalar soni, ish beruvchilar orasidagi obro‘-e’tibori kabi ko‘rsatkichlar hisobga olinadi. Pedagogik faoliyatni baholash har bir mamlakatning, oliy ta’lim muassasasining ichki ishi. Bu masala bo‘yicha quyidagi fikrlarni bildirmoqchiman.

Pedagog mutaxassislar tayyorlaydigan oliy o‘quv yurtlaridagi professor-o‘qituvchilarning asosiy ishi pedagogik faoliyat. Hozircha ularning o‘quv yuklamalari juda ko‘p. Masalan, men dotsent sifatida 2021-2022 o‘quv yilida 849 soat yuklamani bajarishim kerak, uning 638 soati auditoriya darslari.

Hozir mamlakatda deyarli hamma sohalar bo‘yicha malakali mutaxassis yetishmaydi. Mutaxassislarni esa OTMlar tayyorlaydi. Buning uchun o‘quv reja, fan dasturlari, o‘quv adabiyotlari, laboratoriya asbob-uskunalari sifati va soni bo‘yicha yetarli bo‘lishi kerak. Shunday baza bilan ishlaydigan savodli professor-o‘qituvchi universitet talabiga javob beradigan talabadan malakali mutaxassis (bakalavr, magistr) tayyorlashi mumkin.

Skopus bazasiga kiruvchi ilmiy jurnallarga maqola yozishi mumkin bo‘lgan professor-o‘qituvchi jurnallarda chiqqan maqolalarni o‘qishi va ularga maqola  yozish uchun ingliz tilini bilishi kerak. Sovet davrida o‘qiganlar rus tilini, keyingi avlod, ya’ni yosh professor-o‘qituvchilarning juda oz qismi ingliz tilini biladi. Masalan, SamDU kimyo fakultetida men bilan birga ishlayotgan 75 ga yaqin professor-o‘qituvchining qariyb 70 foizi yoshlar, ularning atigi 5 nafari ingliz tilida o‘qiydi, yozadi va muloqot qila oladi.

Har bir fanning, sohaning dolzarb muammolari nimalardan iborat ekanligini bilish uchun ingliz tilini bilgan professor-o‘qituvchi o‘z sohasiga tegishli ilmiy adabiyotlarni muntazam o‘qib borish bilan birga, xalqaro konferensiya, anjumanlarda qatnashib, ma’ruzalarni eshitishi va mutaxassislar bilan fikr almashishi xalqaro hamkorlikka yo‘l ochishi kerak. U o‘zining ilmiy imkoniyatini, faoliyatini tegishli darajada saqlab turishi uchun auditoriya yuklamalari xorijiy  ilg‘or universitetlardagi kabi 200-250 soatdan oshmasligi lozim.

Tabiiy fanlar sohasida mehnat qilayotgan professor-o‘qituvchilarning, olimlarning aksariyati eksperimental, tajribaviy sohalarda ishlaydi. Skopus bazasiga kiruvchi jurnallar tajribaviy ilmiy ishlarga o‘ziga xos talablar qo‘yadi. Masalan, tajribalar zamondan orqada qolmagan asbob-uskunalarda, ishonchli namunalar bilan o‘tkazilishi kerak. Afsuski, bunday talablarga javob beradigan asbob-uskunalar aksariyat OTMda yo‘q. Hatto ilgari faqat qog‘oz va qalam bilan qilingan nazariy fizikadan farqli, zamonaviy nazariy fizika bilan shug‘ullanish katta ma’lumotlar bazasi bilan ishlash va raqamli tajribalar o‘tkazishni talab qiladi. Bu ishlarni esa zamonaviy kompyuterlarsiz bajarish mumkin emas. 

O‘zbek olimlarining xalqaro anjumanlarda qatnashishi uchun AQShning Travel CRDF Global tashkiloti o‘z hisobidan bir necha marta (uch marta borib kelganlar ham bor) hamma xarajatlarni ko‘tardi. Ularning aksariyati xalqaro olimlar hamjamiyatiga qo‘shila olmadi. Buning sababi, birinchisi – til, ikkinchisi – bilim, talabga javob beradigan asbob-­uskuna va yangi fikrlarning yo‘qligi. Demak, ular sayyoh sifatida borib kelishdi, xolos. Nima uchun ikki-uch marta borib kelgandan keyin ham aravani mustaqil tortolmadilar? Buning sabablari o‘rganilmadi va tegishli xulosa chiqarilmadi. Buyruqbozlik bilan reyting ko‘tarishga o‘tildi. Oqibati nima bilan tugaganini o‘tgan yili hammamiz ko‘rdik. Axir yuqorida aytilgan sabablarga ko‘ra, ilmiy ishning saviyasi past bo‘lgandan keyin to‘g‘ri yo‘l qolib, qing‘ir yo‘llarni topishga harakat qiladi-da! Achinarlisi, bu ish uchun shaxsiy cho‘ntakdan va davlat xazinasidan qancha pullar havoga sovurildi. Yana buning sababi o‘rganilmadi.

Agar biz OTMlarda malakali mutaxassis tayyorlashni yo‘lga qo‘ysak, skopus rejasi ham tabiiy ravishda yo‘lga tushadi. Shuning uchun oldin mutaxassis tayyorlaylik. Mamlakat, jamiyat mutaxassisga muhtoj, skopusga yuborilayotgan professor-o‘qituvchining yuzini qizartiruvchi sifatsiz maqolaga emas. Demak, birinchi navbatda, professor-o‘qituvchining pedagogik faoliyatiga baho berish kerak. Chunki aynan shu faoliyat talabga javob berganda edi, malakali mutaxassis tayyorlardik.

Xo‘sh, nimalarga e’tibor berish lozim?

Savolga o‘zim ishlaydigan analitik kimyo kafedrasida o‘qitiladigan analitik kimyo fani misolida javob beraman. Analitik kimyo fani namunalarni sifat, miqdoriy va struktur (ichki tuzilishini aniqlash) analiz qilish usullarini o‘rgatadi. Analitik usullar va asboblar fanda va ishlab chiqarishning hamma sohalarida ishlatiladi. Masalan, Mendeleyev davriy jadvalidagi ko‘zga ko‘rinmas elementlarning juda yuqori darajada o‘lchangan nisbiy massasi, tibbiyot laboratoriyalaridagi tashxis qo‘yish uchun o‘tkaziladigan bionamunalarning analizi, dori-darmon tayyorlashning hamma bosqichida qilinadigan analizlar, eksport va import qilinayotgan mahsulotlarning analizi analitik usullar va asboblar bilan o‘tkaziladi. AQSh va Germaniya kabi rivojlangan davlatlarda oziq-ovqat mahsulotlarining tozaligiga qo‘yiladigan talab juda yuqori. Shuning uchun analitik usul va asbob juda kichik miqdorlarni (konsentratsiyalarni) katta aniqlik bilan ishonchli o‘lchashga yaraydigan bo‘lishi kerak. 

Qaysi usul va mavzularni o‘rganish oliy ta’lim vazirligi tasdiqlaydigan fan das­turida yoziladi? Respublikamizning ilg‘or universitetlarida analitik kimyoning fan dasturida,  masalan, SamDUda 50 foiz mavzular kimyoviy, qolgan 50 foizi esa asbobli usullarga ajratilgan. Tabiiyki, usullar bo‘yicha soatlar ham shunday taqsimlangan. Ko‘p­lab universitetlarda esa kimyoviy usullarning ulushi katta. Dunyoning ilg‘or universitetlarida soatlarning (ma’ruza, laboratoriya va amaliy mashg‘ulotlar) kamida 60-70 foizi asbobli, qolgan 30-40 foizi kimyoviy analiz usullariga ajratilgan. Demak, biz ham shunday qilishimiz kerak.

Hozirgacha aksariyat universitetlar vazirlik tasdiqlagan fan dasturlari bilan ishlaydi. Endi zamonaviy asbob-uskunalar sotib olina boshlandi va bir qator universitetlarga akademik mustaqillik berildi. Agar bu mustaqillik ichida o‘quv reja va fan dasturi tuzish ham bo‘lsa, vaziyat yaxshilanishi mumkin.

Yaqin kelajakda aksariyat oliy o‘quv yurtlari modul-kredit tizimiga o‘tadi. Bu tizimda fanni yaxshi o‘zlashtirish uchun talaba bir soat auditoriyada o‘qisa, bir yarim soat kutubxonada o‘tirishi kerak, ya’ni mustaqil ta’limga katta e’tibor beriladi. Buning uchun o‘zbek tilida kitoblar bo‘lishi, bu kitoblarning materiallari xalqaro reytingda 500 talikka kiruvchi OTMlarning talabalari o‘qiyotgan kitoblarnikidan kam bo‘lmasligi lozim. Bu sohada faoliyat ko‘rsatgan professor-o‘qituvchilarni ham yaxshi rag‘batlantirish, kelajakda tabiiy yo‘nalishlarning talabalari adabiyotlarni ingliz tilida o‘qiydigan bo‘lishi kerak.

Hozir oliy o‘quv yurtlariga kirishda o‘tkazilayotgan test sinovlari adolatli bo‘layotgani uchun bilimli abituriyentlar tanlab olinyapti. Endigi muammo, shu tanlov asosida qabul qilingan talabaga chuqur bilim bera oladigan o‘qituvchilarni tanlashdan iborat.  Hozirgi vaqtda o‘qituvchini ishga qabul qilish asosan da’vogarning ba’zi ko‘rsatkichlarining standart me’yorlarga mos kelishini tekshirishga asoslangan. Shuning uchun bu ko‘rsatkichlar haqida ma’lumot qancha ko‘p bo‘lsa, tanlashdagi xatolik shuncha kam bo‘ladi. Bu ko‘rsatkichlarning asosiylari ikkita – professor-o‘qituvchining o‘z fani bo‘yicha bilim darajasi va pedagogik mahorati, ikkinchisi esa talabalarning unga bergan bahosi. Professor-o‘qituvchining unvoni va darajalari, ilmiy ishlarining soni, fanga qo‘shgan ulkan hissasi va hokazo ko‘rsatkichlar bulardan keyin turadi.

O‘qish pulini talaba to‘layapti, bilim unga kerak, shuning uchun uning fikri, talabi birinchi o‘rinda bo‘lishi lozim. Mening taklifim - eng dolzarb masalalarga javob olish bo‘yicha talabalar orasida nomsiz so‘rov-anketa o‘tkazish lozim. Agar so‘rovnoma har yili muntazam ravishda o‘tkazilsa, olingan natijaning aniqlik darajasi yanayam yuqori bo‘ladi.

Abdulla QUVATOV,

SamDU dotsenti.