Минг йиллар қаъридан келаётган иллат
Ўзбекистонда унга қарши қандай курашилмоқда?
Жамиятни турли йўллар билан исканжага оладиган даҳшатли иллат сифатида кўриладиган коррупция демократия ва ҳуқуқ устуворлиги асосларига путур етказади, инсон ҳуқуқлари бузилишига олиб келади, бозорлар фаолиятига тўсқинлик қилади, ҳаёт сифатини ёмонлаштиради ва одамлар хавфсизлигига таҳдид соладиган уюшган жиноятчилик, терроризм ва бошқа ҳодисалар илдиз отиб, гуллаши учун шароит яратиб беради.
Аслида ўзбек тилида бузмоқ маъносини англатувчи коррупция термини одатда мансабдор шахслар томонидан унга берилган мансаб ваколатлари ва ҳуқуқлардан ўзларининг шахсий манфаатларини кўзлаб қонунчилик ва аҳлоқ қоидаларига зид равишда фойдаланишини англатади.
Коррупциянинг тарихий ўзаклари жуда қадимга бориб тақалиб, бу ҳол қабилада маълум мавқега эга бўлиш учун қабила сардорларига совғалар бериш одатидан келиб чиққан деб тахмин қилинади. Ўша даврларда бу нормал ҳолат сифатида қабул қилинган. Бироқ давлат аппаратининг мураккаблашуви ва марказийлашуви коррупциянинг давлат ривожланишига катта тўсиқ эканлигини кўрсатган. Коррупцияга қарши курашган биринчи давлат сифатида қадимги Шумер давлати тан олинади.
Бу зарарли ҳодиса кейинги асрларда катта ва кичик, бадавлат ва камбағал бўлишидан қатъий назар, барча мамлакатларда учрайди. Шу сабаб ушбу иллатни бартараф этиш бўйича жаҳон ҳамжамияти томонидан бир қатор самарали ишлар амалга оширилмоқда. Мисол учун, 1787 йилда қабул қилинган АҚШ Конституциясида пора олиш президентни импечментга тортиш мумкин бўлган икки жиноятнинг бири сифатида кўрсатилган.
Ўзбекистонда ҳам коррупцияга қарши курашишда ҳуқуқий ва институционал механизмларни такомиллаштиришга алоҳида эътибор қаратилмоқда. Жумладан, «Коррупцияга қарши курашиш тўғрисида»ги қонун қабул қилиниб, ушбу соҳадаги ҳуқуқий база мустаҳкамланган. Парламентда палаталарида махсус антикоррупция қўмиталари ва Коррупцияга қарши курашиш агентлиги тузилган.
Ҳар йиллик давлат дастурлари орқали коррупцияни камайтириш бўйича вазифалар белгиланади.
Муҳими, давлат хизматларини рақамлаштириш, электрон хизматлар орқали янги механизмлар жорий этиляпти. Бу бюрократик тўсиқларни камайтиради ва инсонлар билан тўғридан-тўғри мулоқотни қисқартириб, коррупция хавфини кетказади.
Яна бир томондан, давлат органларининг фаолияти ва қарорларининг очиқлиги таъминланмоқда.
Коррупцияга қарши кураш агентлигининг ваколатлари кучайтирилганини ҳам қайд этиш ўринли. Зеро, шаффофликни назорат қилиш, қонунчилик актларини коррупция кучларидан тозалаш, давлат идораларида ички назорат тизимларини ташкил этиш ва самарадорлигини назорат қилиш сўз юритилаётган иллатни тугатишда муҳим омил бўлиши шубҳасиз.
Агентлик ходимларига маълумотлар тизимларига кириш ҳуқуқи берилиб, юқори рискли соҳаларда назорат чоралари кучайтирилгани ҳам эътиборга молик.
Кейинги йилларда, айниқса, коррупцияга қарши курашда очиқ муҳит ва жамоатчилик назорати сезиларли даражада ривожланмоқда. Хусусан, оммавий муҳокама, коррупция муаммоси бўйича ҳуқуқий билимларни кенг тарқатиш ишлари амалга оширилмоқда. Коррупция ҳақида мурожаат қилиш тизимлари ва электрон платформалар яратилмоқда.
Бундан ташқари, давлат харидларида коррупция хавфини камайтириш учун очиқ шартномалар ва рақобатли тендерлар амалга киритилмоқда. Кўплаб хизматлар ва лицензиялар рақамлаштирилиб, талаб қилинувчи ҳужжатлар ва рухсатлар сони камайтирилди — бу коррупция «имкониятлари»ни ҳам камайтиради.
Асосийси, Президент янги фармонлар ва чора-тадбирлар режаларини қабул қилди, агентлик ва идораларда кадрлар сиёсати қайта кўриб чиқилди ва коррупциянинг олдини олиш чоралари кучайтирилди.
Давлат органларида янги назорат тизимлари ва айрим вазирликларда коррупцияга қарши ички назорат кучайтирилиши белгиланди.
Фурқат Аноров,
Самарқанд вилояти суди судьяси.
