Генетика: ота-онадан болага ўтадиган хусусиятлар
Инсоният илмий ва технологик тараққиётда сезиларли ютуқларга эришиб келаётганига қарамай, биз генлар ҳақида нисбатан жуда кам маълумотга эгамиз. Сўнгги тиббий тадқиқотлар генлар бизнинг ҳаётимизнинг барча жабҳаларини, хусусан, баъзи касалликларга мойиллигимиздан тортиб, хатти-ҳаракатларимизгача бўлган муносабатимизни тартибга солишини аниқлаб берди. Биз бежиз ота-онамизга ўхшамаймиз: бу ирсият билан боғлиқ масаладир.
Генетика ҳақли равишда энг қийин тиббий ва биологик фанлардан бири ҳисобланса-да, олимлар фарзанд ота-онасидан қайси фазилатларни мерос қилиб олишини ўрганмоқда.
Кўз ранги
Туғилижак боланинг кўз рангини олдиндан айтиш мумкин эмас, уни фақат тахмин қилиш мумкин. Маълум бир кўз рангининг ривожланиши, танамизнинг бошқа ҳар қандай хусусиятлари каби устун (доминант) ва пассив (рецессив) генлар билан белгиланади.
Тўқ (қора, жигарранг) ранглар кўпинча устун генлар, очиқ (яшил, кўк) ранглар эса пассив генлар томонидан белгиланади. Агар сиз ва турмуш ўртоғингиз тўқ рангли кўзларга эга бўлса, фарзандингизда кўпроқ шу рангни мерос қилиб олади. Бироқ чақалоғингиз очиқ рангли кўз билан туғилса, бунинг ҳайратланарли жойи йўқ.
Соч ранги
Тўқ рангли соч ранги устун генлар томонидан, очиқ ранг эса пассив генлар томонидан белгиланади. Бу генлар меланоцитларнинг (соч рангини белгилайдиган пигмент - меланин ишлаб чиқарадиган ҳужайралар) фаоллигини тартибга солади. Қора сочли ота-оналардан сариқ сочли фарзанд туғилиши мумкин. Аммо бунинг тескари ҳолати деярли мумкин эмас.
Табассум
Чақалоқ табассумни отасидан олади, деган фикр бор. Бу шунчаки фараз эмас, замонавий тадқиқотлар бу масалада оналарга қараганда оталик ирсияти фаолроқ эканини кўрсатди.
Бўй
Аксарият оилаларга назар ташлаб, болалар ўз қад-қоматини ота-оналаридан мерос қилиб олади, деган мантиқий хулосага келиш мумкин. Дарҳақиқат, бу ерда генетика муҳим роль ўйнайди. Лекин бу борада олимлар ҳали қўшимча илмий тасдиқлаш ишлари олиб боришмоқда. Хусусан, “Nature” журналида чоп этилган тадқиқот инсоннинг бўйига таъсир қилувчи 700 дан ортиқ генетик изчилликларни аниқлади.
Қулоқ супрасининг тузилиши
Қулоқ супрасининг ўлчами ва шакли инсоннинг ирсий жиҳатдан мерос бўлиб ўтадиган энг аниқ белгиларидан бири. Кўпинча ўғил боланинг қулоғи отасиникига ўхшайди. Одамлар бу ҳақда генетика пайдо бўлишидан анча олдин билган ва бу тана қисмларини таққослаш ҳатто оталик тестининг ўзига хос бир тури бўлиб хизмат қилган.
Шундай қилиб, фарзандларимиз ҳақиқатан ҳам ўзимизнинг нусхамиз. Генетика эса шубҳасиз, ҳар бир инсоннинг ҳозири ва келажагида катта роль ўйнайди, деб айта оламиз.
