Сўз ҳам санъат, ҳам масъулият: чиройли нутқ - маънавият ва маданият мезони
Бугунги кунда одамлар суҳбатдоши ёки маърузачининг нафақат билими, касбий маҳорати ёки тажрибасига, балки ўз фикрини қандай ифода этишига ҳам катта аҳамият беради. Чунки сўз инсоннинг ички дунёси, маънавий қиёфаси ва маданиятини намоён этади.
Баъзан бир оғиз яхши сўз инсоннинг кайфиятини кўтариши, унга куч-ғайрат бағишлаши ва ҳаётида янги саҳифа очиши мумкин. Аксинча, ўйламай айтилган бир оғиз ноўрин гап кўнгил оғритиши, муносабатларга путур етказиши ва ҳатто узоқ йиллик дўстлик ёки ҳамкорликка салбий таъсир кўрсатиши мумкин. Шу боис халқимиз азалдан «Яхши сўз — жон озиғи», «Тил яраси битади, дил яраси битмайди», деган ҳикматларни бежиз айтмаган.
Шу жиҳатдан нутқ маданияти деганда фақат грамматик жиҳатдан тўғри гапириш эмас, балки фикрни аниқ, равон, тушунарли, мулойим ва таъсирчан тарзда ифода этиш тушунилади. Инсон ўз сўзи орқали нафақат маълумот етказади, балки ўз муносабати, эҳтироми ва дунёқарашини ҳам намоён қилади.
Ҳаётимизда яхши нутқнинг кучига ҳар куни гувоҳ бўламиз. Масалан, ўқитувчи дарсни қизиқарли ва равон услубда тушунтирса, ўқувчилар мавзуни тезроқ ўзлаштиради ва фанга қизиқиши ортади. Шифокор бемор билан самимий мулоқот қилса, беморда ишонч ва руҳий хотиржамлик пайдо бўлади. Раҳбар ходимлари билан ҳурмат ва очиқ мулоқот асосида иш олиб борса, жамоада ўзаро ишонч, ҳамжиҳатлик ва соғлом муҳит шаклланади.
Кундалик турмушда ҳам сўзнинг таъсири беқиёс. Масалан, ота-онанинг фарзандига айтган рағбатлантирувчи гаплари унинг ўз кучига бўлган ишончини мустаҳкамлайди. «Сен бу ишни уддалай оласан», «Мен сенга ишонаман» каби оддий жумлалар ёшларни янги ютуқлар сари руҳлантириши мумкин. Шунингдек, дўстга айтилган яхши маслаҳат ёки қўллаб-қувватловчи сўз қийин вазиятдан чиқиб кетишга ёрдам беради.
Айниқса, маданият ва санъат соҳасида фаолият юритаётган инсонлар учун сўз алоҳида аҳамиятга эга. Чунки улар нафақат тадбирларни ташкил этади, балки миллий қадриятларимиз, урф-одатларимиз ва маънавий меросимизни кенг жамоатчиликка етказади. Санъаткор, бошловчи, кутубхоначи, маданият маркази ходими ёки тарғиботчи ҳар бир чиқишида юзлаб, баъзан минглаб инсонларга таъсир кўрсатиши мумкин. Уларнинг нутқи ёш авлоднинг тарбияси, маънавий қарашлари ва дунёқараши шаклланишида муҳим ўрин тутади.
Бугунги рақамли технологиялар асрида нутқ маданиятининг аҳамияти янада ортиб бормоқда. Ижтимоий тармоқларда ёзилган битта изоҳ, хабар ёки пост қисқа вақт ичида минглаб одамларга етиб боради. Шунинг учун интернетдаги мулоқотда ҳам ҳурмат, одоб ва масъулиятни сақлаш муҳимдир. Афсуски, баъзан ижтимоий тармоқларда қўпол муносабат, ҳақорат, асоссиз танқид ёки текширилмаган маълумотлар тарқатилиши ҳолатлари учраб туради. Бу эса нафақат мулоқот маданиятига, балки жамиятдаги ўзаро ишонч муҳитига ҳам салбий таъсир кўрсатади.
Аждодларимиз ҳам сўзнинг қадрига юксак баҳо берганлар. Буюк мутафаккир Алишер Навоий тил ва нутқ масаласига алоҳида эътибор қаратиб, инсоннинг маънавий камолоти унинг сўзлаш маданиятида намоён бўлишини таъкидлаган. Шарқ алломалари сўзни одоб, тарбия ва маърифат мезони сифатида кўрганлар. Улар инсон, аввало, тилини, кейин эса амалини тарбиялаши лозимлигини уқтирганлар.
Нутқ маданиятини ривожлантириш ҳар бир инсоннинг ўз қўлида. Бунинг учун мунтазам китоб ўқиш, бадиий ва илмий адабиётлар билан танишиб бориш, адабий тил меъёрларига амал қилиш, бошқаларни диққат билан тинглаш ва фикрни қисқа ҳамда аниқ ифода этишга одатланиш зарур. Шунингдек, оммавий чиқишлар қилиш, мунозараларда иштирок этиш ва ўз устида мунтазам ишлаш ҳам нутқ маҳоратини оширишга хизмат қилади.
Хулоса қилиб айтганда, чиройли нутқ инсоннинг энг катта бойликларидан бири. Сўз орқали инсон қалбларни забт этади, ишонч қозонади, эзгу ғояларни тарғиб қилади. Демак, нутқ маданияти фақат тил масаласи эмас, балки маънавият, тарбия, маданият ва масъулият масаласидир. Ҳар биримиз сўз қудратини англаб, уни эзгулик ва тараққиёт йўлида қўлласак, жамиятимиз янада маърифатли ва аҳил бўлади.
Нилуфар Бўриева,
Ўзбекистон давлат санъат ва маданият институти магистранти.
