Юрак-қон томир тизими ҳаётимизни таъминловчи "двигатель"

Инсон ҳаёти узлуксиз кечадиган мураккаб биологик жараёнлар мажмуасидир. Ушбу жараёнларнинг бир маромда давом этиши учун организмдаги барча аъзо ва тизимлар ўзаро уйғунликда фаолият юритади.

Уларнинг ичида юрак-қон томир тизими алоҳида аҳамиятга эга. Чунки инсон организмидаги деярли ҳар бир ҳужайра ўз фаолиятини давом эттириши учун кислород ва озиқ моддаларига муҳтож. Ана шу ҳаётий зарур моддаларни организмнинг барча қисмларига етказиб бериш вазифасини юрак-қон томир тизими бажаради.
Юрак-қон томир тизими юрак, қон ва қон томирларидан ташкил топган. Бу уч таркибий қисм биргаликда организмнинг улкан транспорт тизимини ҳосил қилади. Юрак ушбу тизимнинг марказий “насоси” бўлиб, қонни доимий равишда ҳаракатга келтиради. Қон эса кислород, озиқ моддалар, гормонлар ва бошқа зарур моддаларни ташийди. Қон томирлари эса ушбу моддаларни организмнинг деярли барча қисмларига етказиб берадиган мураккаб тармоқ вазифасини бажаради.

Юрак кўкрак қафасида, марказдан бироз чапроқда жойлашган мушакли аъзодир. Унинг ҳажми тахминан инсон муштидек бўлса-да, бажарадиган вазифаси ниҳоятда катта. Юрак бутун умр давомида бир маромда қисқариб ва бўшашиб, қонни аввало ўпкага, кейин эса бутун организмга ҳайдайди. Тинч ҳолатда катта ёшли инсон юраги одатда дақиқасига 60-100 марта уради. Юрак уриш тезлиги ёш, жисмоний фаоллик, ҳиссий ҳолат, дори воситалари ва бошқа омилларга қараб ўзгариши мумкин.

Юрак тўртта бўлмадан иборат: ўнг бўлмача, ўнг қоринча, чап бўлмача ва чап қоринча. Бўлмачалар қонни қабул қилса, қоринчалар уни юракдан ташқарига ҳайдайди. Юракнинг ўнг томони кислородга камбағал қонни ўпкага юборади. Ўпкада қон карбонат ангидриддан халос бўлиб, кислород билан бойийди. Кейин кислородга бой қон юракнинг чап томонига қайтади ва чап қоринча орқали аортага чиқарилиб, бутун организмга тарқатилади. Шу тарзда кичик ва катта қон айланиш доиралари узлуксиз равишда бир-бирини тўлдириб туради.

Қоннинг организм бўйлаб ҳаракатланиши уч асосий турдаги қон томирлари - артериялар, веналар ва капиллярлар орқали амалга ошади. Артериялар қонни юракдан тўқималар томон олиб боради. Веналар қонни яна юракка қайтаради ва улардаги клапанлар қоннинг орқага оқиб кетишининг олдини олишга ёрдам беради. Капиллярлар эса энг майда қон томирлари бўлиб, қон билан тўқималар ўртасидаги асосий алмашинув айнан шу жойда содир бўлади. Уларнинг юпқа деворлари орқали кислород, озиқ моддалар, гормонлар ва моддалар алмашинуви маҳсулотлари алмашинади.

Қон ҳам ўз навбатида мураккаб таркибга эга. Эритроцитлар гемоглобин ёрдамида кислородни ташийди. Лейкоцитлар организмни инфексиялар ва бошқа хавфли омиллардан ҳимоя қилишда иштирок этади. Тромбоцитлар қон ивишида муҳим роль ўйнайди ва жароҳат вақтида ортиқча қон кетишининг олдини олишга ёрдам беради. Қоннинг суюқ қисми бўлган плазма эса озиқ моддалар, гормонлар, оқсиллар, электролитлар ва моддалар алмашинуви натижасида ҳосил бўлган чиқинди маҳсулотларни ташийди.

Юрак-қон томир тизими кислородни ташиш билангина чекланмайди. У ҳужайраларга глюкоза, аминокислоталар, ёғ кислоталари, витаминлар, минераллар ва гормонларни етказади. Моддалар алмашинуви натижасида ҳосил бўлган чиқинди маҳсулотлар эса буйраклар ва ўпка каби аъзоларга олиб борилади. Бундан ташқари, юрак-қон томир тизими тана ҳарорати, суюқлик мувозанати ва қон босимини тартибга солишда ҳам муҳим иштирок этади.

Юрак-қон томир тизимининг ҳолатини баҳолашда қон босими муҳим кўрсаткичлардан биридир. Қон босими қоннинг қон томирлари деворларига кўрсатадиган босим кучини англатади. У систолик ва диастолик босим кўрсаткичлари билан ифодаланади. Систолик босим юрак қисқарган пайтдаги, диастолик босим эса юрак бўшашган пайтдаги босимни билдиради. Қон босимининг узоқ вақт давомида юқори бўлиб туриши гипертония деб аталади. Бу ҳолат қон томирларига зарар етказиши ва жиддий юрак-қон томир асоратлари хавфини ошириши мумкин.

Бугунги кунда юрак-қон томир касалликлари дунё миқёсида долзарб тиббий муаммолардан бири ҳисобланади. Коронар артерия касаллиги, юрак етишмовчилиги, инсульт, гипертония, аритмиялар ва қон томирлари касалликлари инсон саломатлигига жиддий хавф туғдириши мумкин. Масалан, коронар артерияларда ёғли бирикмалар тўпланиши қон оқимини камайтириши мумкин. Оғир ҳолатларда юрак мушагининг қон билан таъминланиши кескин бузилиб, юрак хуружига олиб келиши эҳтимоли мавжуд. Инсульт эса миянинг маълум бир қисмига қон оқими тўхтаганда ёки миядаги қон томири ёрилиб, қон кетганда юзага келиши мумкин. Бундай ҳолатлар шошилинч тиббий ёрдамни талаб қилади.

Юрак-қон томир тизимини ҳимоя қилишда соғлом турмуш тарзи муҳим ўрин тутади. Мунтазам жисмоний фаоллик юракни мустаҳкамлаш, қон айланишини яхшилаш ва соғлом тана вазнини сақлашга ёрдам беради. Пиёда юриш, велосипед ҳайдаш, сузиш каби ўртача даражадаги жисмоний машқлар юрак-қон томир саломатлигига ижобий таъсир кўрсатиши мумкин. Бунинг учун ҳар доим ҳам юқори интенсивликдаги машғулотлар талаб қилинмайди,  мунтазам ҳаракатнинг ўзи ҳам муҳим аҳамиятга эга.
Тўғри овқатланиш ҳам юрак саломатлигининг муҳим омилидир. Сабзавотлар, мевалар, бутун донли маҳсулотлар, дуккаклилар, ёнғоқлар ва бошқа озуқавий моддаларга бой маҳсулотлар соғлом рационнинг муҳим қисмини ташкил этади. Ортиқча туз истеъмолини камайтириш қон босимини назорат қилишга ёрдам беради. Тўйинган ва транс ёғларга бой маҳсулотларни чеклаш эса қондаги холестерин даражасини соғлом сақлашга ёрдам беради. Соғлом тана вазнини сақлаш юракка тушадиган ортиқча юкламани камайтириши мумкин.

Чекиш юрак-қон томир саломатлиги учун жиддий хавф омилларидан биридир. Тамаки тутунидаги кимёвий моддалар қон томирларига зарар етказиши, тўқималарга етиб борадиган кислород миқдорини камайтириши ва юрак касалликлари ҳамда инсульт хавфини ошириши мумкин. Шу сабабли тамакидан воз кечиш юрак-қон томир тизимини ҳимоя қилиш йўлидаги энг муҳим қадамлардан бири ҳисобланади.
Стрессни бошқариш ва етарли даражада ухлаш ҳам юрак саломатлиги учун муҳимдир. Узоқ давом этувчи стресс қон босимига таъсир қилиши ва жисмоний фаолликнинг камайиши ёки нотўғри овқатланиш каби носоғлом одатларнинг шаклланишига сабаб бўлиши мумкин. Етарли ва мунтазам уйқу эса организмнинг кундалик жисмоний ва руҳий зўриқишлардан тикланишига ёрдам беради. Мунтазам тиббий кўриклар орқали қон босими, холестерин, қон глюкозаси, тана вазни ва бошқа муҳим кўрсаткичларни назорат қилиш юрак-қон томир касалликлари хавф омилларини эрта аниқлашга ёрдам беради.

Замонавий тиббиёт юрак-қон томир касалликларини аниқлаш ва даволаш борасида катта имкониятларга эга. Электрокардиография (ЕКГ) юракнинг электр фаолиятини текширишга ёрдам беради. Эхокардиография эса юракнинг тузилиши ва фаолиятини тасвирлаш имконини беради. Шунингдек, қон томирлари ва юрак фаолиятини баҳолаш учун бошқа диагностик усуллар ҳам қўлланилади. Касалликнинг тури ва оғирлигига қараб даволаш турмуш тарзини ўзгартириш, дори воситалари, реабилитация, минимал инвазив муолажалар ёки жарроҳлик амалиётини ўз ичига олиши мумкин.

Юрак-қон томир тизими инсон организмининг ҳаётий фаолиятини таъминловчи энг муҳим тизимлардан биридир. Юрак қонни ҳайдайди, қон кислород ва зарур моддаларни ташийди, қон томирлари эса уларни организмнинг деярли барча қисмларига етказади. Бу жараён инсон ухлаётган пайтда ҳам бир сония тўхтамайди. Юракнинг ҳар бир уриши, қоннинг ҳар бир ҳаракати организм ҳаётининг давом этишига хизмат қилади.

Шунинг учун юрак-қон томир тизимига ғамхўрлик қилиш келажакдаги саломатлик учун муҳим сармоядир. Мувозанатли овқатланиш, мунтазам жисмоний фаоллик, тамакидан воз кечиш, етарли уйқу, стрессни бошқариш ва мунтазам тиббий кўриклардан ўтиш юрак ва қон томирларининг соғлом фаолият юритишига ёрдам беради. Зеро, юрак фақат организмимиздаги бир аъзо эмас - у ҳаётнинг узлуксиз давом этишини таъминловчи марказий механизмдир. Юракни асраш эса ҳаётни асраш демакдир.

Рустамжон Асатуллаев,
Самарқанд давлат тиббиёт университети стажёр-ассистенти.