Yurak-qon tomir tizimi hayotimizni ta’minlovchi "dvigatel"

Inson hayoti uzluksiz kechadigan murakkab biologik jarayonlar majmuasidir. Ushbu jarayonlarning bir maromda davom etishi uchun organizmdagi barcha a’zo va tizimlar o‘zaro uyg‘unlikda faoliyat yuritadi.

Ularning ichida yurak-qon tomir tizimi alohida ahamiyatga ega. Chunki inson organizmidagi deyarli har bir hujayra o‘z faoliyatini davom ettirishi uchun kislorod va oziq moddalariga muhtoj. Ana shu hayotiy zarur moddalarni organizmning barcha qismlariga yetkazib berish vazifasini yurak-qon tomir tizimi bajaradi.
Yurak-qon tomir tizimi yurak, qon va qon tomirlaridan tashkil topgan. Bu uch tarkibiy qism birgalikda organizmning ulkan transport tizimini hosil qiladi. Yurak ushbu tizimning markaziy “nasosi” bo‘lib, qonni doimiy ravishda harakatga keltiradi. Qon esa kislorod, oziq moddalar, gormonlar va boshqa zarur moddalarni tashiydi. Qon tomirlari esa ushbu moddalarni organizmning deyarli barcha qismlariga yetkazib beradigan murakkab tarmoq vazifasini bajaradi.

Yurak ko‘krak qafasida, markazdan biroz chaproqda joylashgan mushakli a’zodir. Uning hajmi taxminan inson mushtidek bo‘lsa-da, bajaradigan vazifasi nihoyatda katta. Yurak butun umr davomida bir maromda qisqarib va bo‘shashib, qonni avvalo o‘pkaga, keyin esa butun organizmga haydaydi. Tinch holatda katta yoshli inson yuragi odatda daqiqasiga 60-100 marta uradi. Yurak urish tezligi yosh, jismoniy faollik, hissiy holat, dori vositalari va boshqa omillarga qarab o‘zgarishi mumkin.

Yurak to‘rtta bo‘lmadan iborat: o‘ng bo‘lmacha, o‘ng qorincha, chap bo‘lmacha va chap qorincha. Bo‘lmachalar qonni qabul qilsa, qorinchalar uni yurakdan tashqariga haydaydi. Yurakning o‘ng tomoni kislorodga kambag‘al qonni o‘pkaga yuboradi. O‘pkada qon karbonat angidriddan xalos bo‘lib, kislorod bilan boyiydi. Keyin kislorodga boy qon yurakning chap tomoniga qaytadi va chap qorincha orqali aortaga chiqarilib, butun organizmga tarqatiladi. Shu tarzda kichik va katta qon aylanish doiralari uzluksiz ravishda bir-birini to‘ldirib turadi.

Qonning organizm bo‘ylab harakatlanishi uch asosiy turdagi qon tomirlari - arteriyalar, venalar va kapillyarlar orqali amalga oshadi. Arteriyalar qonni yurakdan to‘qimalar tomon olib boradi. Venalar qonni yana yurakka qaytaradi va ulardagi klapanlar qonning orqaga oqib ketishining oldini olishga yordam beradi. Kapillyarlar esa eng mayda qon tomirlari bo‘lib, qon bilan to‘qimalar o‘rtasidagi asosiy almashinuv aynan shu joyda sodir bo‘ladi. Ularning yupqa devorlari orqali kislorod, oziq moddalar, gormonlar va moddalar almashinuvi mahsulotlari almashinadi.

Qon ham o‘z navbatida murakkab tarkibga ega. Eritrotsitlar gemoglobin yordamida kislorodni tashiydi. Leykotsitlar organizmni infeksiyalar va boshqa xavfli omillardan himoya qilishda ishtirok etadi. Trombotsitlar qon ivishida muhim rol o‘ynaydi va jarohat vaqtida ortiqcha qon ketishining oldini olishga yordam beradi. Qonning suyuq qismi bo‘lgan plazma esa oziq moddalar, gormonlar, oqsillar, elektrolitlar va moddalar almashinuvi natijasida hosil bo‘lgan chiqindi mahsulotlarni tashiydi.

Yurak-qon tomir tizimi kislorodni tashish bilangina cheklanmaydi. U hujayralarga glyukoza, aminokislotalar, yog‘ kislotalari, vitaminlar, minerallar va gormonlarni yetkazadi. Moddalar almashinuvi natijasida hosil bo‘lgan chiqindi mahsulotlar esa buyraklar va o‘pka kabi a’zolarga olib boriladi. Bundan tashqari, yurak-qon tomir tizimi tana harorati, suyuqlik muvozanati va qon bosimini tartibga solishda ham muhim ishtirok etadi.

Yurak-qon tomir tizimining holatini baholashda qon bosimi muhim ko‘rsatkichlardan biridir. Qon bosimi qonning qon tomirlari devorlariga ko‘rsatadigan bosim kuchini anglatadi. U sistolik va diastolik bosim ko‘rsatkichlari bilan ifodalanadi. Sistolik bosim yurak qisqargan paytdagi, diastolik bosim esa yurak bo‘shashgan paytdagi bosimni bildiradi. Qon bosimining uzoq vaqt davomida yuqori bo‘lib turishi gipertoniya deb ataladi. Bu holat qon tomirlariga zarar yetkazishi va jiddiy yurak-qon tomir asoratlari xavfini oshirishi mumkin.

Bugungi kunda yurak-qon tomir kasalliklari dunyo miqyosida dolzarb tibbiy muammolardan biri hisoblanadi. Koronar arteriya kasalligi, yurak yetishmovchiligi, insult, gipertoniya, aritmiyalar va qon tomirlari kasalliklari inson salomatligiga jiddiy xavf tug‘dirishi mumkin. Masalan, koronar arteriyalarda yog‘li birikmalar to‘planishi qon oqimini kamaytirishi mumkin. Og‘ir holatlarda yurak mushagining qon bilan ta’minlanishi keskin buzilib, yurak xurujiga olib kelishi ehtimoli mavjud. Insult esa miyaning ma’lum bir qismiga qon oqimi to‘xtaganda yoki miyadagi qon tomiri yorilib, qon ketganda yuzaga kelishi mumkin. Bunday holatlar shoshilinch tibbiy yordamni talab qiladi.

Yurak-qon tomir tizimini himoya qilishda sog‘lom turmush tarzi muhim o‘rin tutadi. Muntazam jismoniy faollik yurakni mustahkamlash, qon aylanishini yaxshilash va sog‘lom tana vaznini saqlashga yordam beradi. Piyoda yurish, velosiped haydash, suzish kabi o‘rtacha darajadagi jismoniy mashqlar yurak-qon tomir salomatligiga ijobiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Buning uchun har doim ham yuqori intensivlikdagi mashg‘ulotlar talab qilinmaydi,  muntazam harakatning o‘zi ham muhim ahamiyatga ega.
To‘g‘ri ovqatlanish ham yurak salomatligining muhim omilidir. Sabzavotlar, mevalar, butun donli mahsulotlar, dukkaklilar, yong‘oqlar va boshqa ozuqaviy moddalarga boy mahsulotlar sog‘lom ratsionning muhim qismini tashkil etadi. Ortiqcha tuz iste’molini kamaytirish qon bosimini nazorat qilishga yordam beradi. To‘yingan va trans yog‘larga boy mahsulotlarni cheklash esa qondagi xolesterin darajasini sog‘lom saqlashga yordam beradi. Sog‘lom tana vaznini saqlash yurakka tushadigan ortiqcha yuklamani kamaytirishi mumkin.

Chekish yurak-qon tomir salomatligi uchun jiddiy xavf omillaridan biridir. Tamaki tutunidagi kimyoviy moddalar qon tomirlariga zarar yetkazishi, to‘qimalarga yetib boradigan kislorod miqdorini kamaytirishi va yurak kasalliklari hamda insult xavfini oshirishi mumkin. Shu sababli tamakidan voz kechish yurak-qon tomir tizimini himoya qilish yo‘lidagi eng muhim qadamlardan biri hisoblanadi.
Stressni boshqarish va yetarli darajada uxlash ham yurak salomatligi uchun muhimdir. Uzoq davom etuvchi stress qon bosimiga ta’sir qilishi va jismoniy faollikning kamayishi yoki noto‘g‘ri ovqatlanish kabi nosog‘lom odatlarning shakllanishiga sabab bo‘lishi mumkin. Yetarli va muntazam uyqu esa organizmning kundalik jismoniy va ruhiy zo‘riqishlardan tiklanishiga yordam beradi. Muntazam tibbiy ko‘riklar orqali qon bosimi, xolesterin, qon glyukozasi, tana vazni va boshqa muhim ko‘rsatkichlarni nazorat qilish yurak-qon tomir kasalliklari xavf omillarini erta aniqlashga yordam beradi.

Zamonaviy tibbiyot yurak-qon tomir kasalliklarini aniqlash va davolash borasida katta imkoniyatlarga ega. Elektrokardiografiya (YeKG) yurakning elektr faoliyatini tekshirishga yordam beradi. Exokardiografiya esa yurakning tuzilishi va faoliyatini tasvirlash imkonini beradi. Shuningdek, qon tomirlari va yurak faoliyatini baholash uchun boshqa diagnostik usullar ham qo‘llaniladi. Kasallikning turi va og‘irligiga qarab davolash turmush tarzini o‘zgartirish, dori vositalari, reabilitatsiya, minimal invaziv muolajalar yoki jarrohlik amaliyotini o‘z ichiga olishi mumkin.

Yurak-qon tomir tizimi inson organizmining hayotiy faoliyatini ta’minlovchi eng muhim tizimlardan biridir. Yurak qonni haydaydi, qon kislorod va zarur moddalarni tashiydi, qon tomirlari esa ularni organizmning deyarli barcha qismlariga yetkazadi. Bu jarayon inson uxlayotgan paytda ham bir soniya to‘xtamaydi. Yurakning har bir urishi, qonning har bir harakati organizm hayotining davom etishiga xizmat qiladi.

Shuning uchun yurak-qon tomir tizimiga g‘amxo‘rlik qilish kelajakdagi salomatlik uchun muhim sarmoyadir. Muvozanatli ovqatlanish, muntazam jismoniy faollik, tamakidan voz kechish, yetarli uyqu, stressni boshqarish va muntazam tibbiy ko‘riklardan o‘tish yurak va qon tomirlarining sog‘lom faoliyat yuritishiga yordam beradi. Zero, yurak faqat organizmimizdagi bir a’zo emas - u hayotning uzluksiz davom etishini ta’minlovchi markaziy mexanizmdir. Yurakni asrash esa hayotni asrash demakdir.

Rustamjon Asatullayev,
Samarqand davlat tibbiyot universiteti stajyor-assistenti.