Қўй таниган чўпонлар

Ҳаётда шундай воқеалар бўладики, уларнинг натижасида ҳосил бўлган таассуротлар бир умр инсоннинг эсидан чиқмайди. Мактабни битириб, бир йил чўпон бўлиб ишлаганимда шундай воқеанинг гувоҳи бўлганман.

Отамнинг отари жойлашган Пўстчаллопда қўйларнинг қўзилаши ва жун қирқиш тугаган, лекин ҳали ёзлик қудуққа (Мойбулоққа) кўчиб ўтилмаганди. Бу вақтда қўйлар 3-4 гуруҳга ажратилганди. Бир гуруҳи ўтган йил баҳорда туғилган, бир ёшдан ошган (чорвадорлар тилида тўхли қўйлар) ва бу йил қисир қолган, яъни қўзи туғмаган қўйлар, кейинги гуруҳлари қўзи туғиб катта қилаётган она қўйлар (совлиқлар). Одатда боласиз қўйлар узоқ масофаларга бориб ўтлаб келади, қўзилик қўйларни эса боласи катта бўлгунча қўтондан узоқ бўлмаган жойларда боқиш керак. Совлиқ қўйлар болаларининг туғилган вақтига қараб 2-3 бўлакка ажратилганди. Отарнинг боласиз қўйлари то Тўритоғгача ўтлашга боради.

Кунларнинг бирида, тушга яқин Пўстчаллопга отамнинг дўсти Исмат ака Бекмуродов бир бегона киши билан мотоциклда келди. Салом-аликдан кейин Исмат ака меҳмонни таништирди. Исмат ака меҳмонни “ўртоғим, Тўритоғнинг у томонида бош чўпон, қорақозонда бақувват (мол дунёси етарли) инсон”, деб таништирди. “Келишининг сабабини ўзидан эшитасизлар”, деди. Сўнг меҳмон яқинда бир ўғлини тўй қилганини, тўйга келган меҳмонлар, қариндош уруғлар одатга кўра тўёна қилишганини ва тўёналарнинг бир қисми қўй, қўзи ва қўчқорлардан иборат бўлганини айтди. Тўйдан кейин меҳмон уларни ўзининг отарига олиб бориб колхознинг қўйларига қўшган. Тўёнага берилган қўйларнинг бир қисми уйларда боқилгани учун улар сурувни “бегона” қилиб, ундан ажралиб чиқишган. Шундай бўлиши мумкинлигини айтиб, чўпонни огоҳлантириш унинг эсидан чиққан. Уч тўрт кундан кейин бориб, сурувга қўшган қўйларни учратмаган. Чўпондан сўраса, “билмайман” деган. Шундан кейин у қўйлар боқилган теварак-атрофдаги майдонлардан йўқолган 5 та қўйни ахтарган, лекин тополмаган. Табиийки, бундай вақтда ахтариладиган майдонларнинг географияси кенгайтирилади. Меҳмон тоғнинг бу томонига ўтиб, Катта дўнгда жойлашган Исмат акага тегишли отарнинг қўйларини кўрган. Уларнинг орасидан ўзининг қўйларини тополмагач, “яна кимларнинг қўйи тоққа келади”, деб сўраган. Исмат ака Қувват чўпонни бир бўлак “свой” қўйи (қўзисиз қўйлар шундай деб аталган) тоққа келади, деган. Меҳмон қўй таниш бўйича номи чиққан, бу масалада ўзига ишонган донгдор чўпон бўлган. Шунинг учун, ўша отарга мени олиб боринг, деган.

Шундан кейин у “ўша сурувни кўрсам бўладими, қўйларнинг биттасини яхши танийман, ёши иккида, бу йил қисир қолган”, деди. Шунда отам шу сурувни боқадиган чўпонни Орзу Шомуродовдан “сурувга бегона қўй қўшилганини сездингми”, деб сўради. Орзу ака “йўқ” деди. Шунда ҳам меҳмон, “чўпон сезмай қолган бўлиши мумкин, сурувни кўрайлик”, деди.

Қўйлар юқоридаги дала қўтонга қамалган эди, отам уни эргаштириб қўйларга қараб кетди. Орадан кўп ўтмай қайтиб келишди. Маълум бўлишича, меҳмон бир қўйни ушлаб олган ва “шу қўйнинг ёши иккида, мен айтган қисир қўй шу бўлади. Демак, қолган 4 қўй сурувнинг ичида бўлиши керак”, деган. Бунга жавобан отам “меҳмон, ҳақиқатан ҳам қўйнинг ёши иккида, 4 марта қирқилди. Бу йил қисир қолди, лекин бу сизники эмас”, деди. Шунда меҳмон “мен қўй танишда ўзимга ишонаман, ҳозирча бирор марта адашганим йўқ, қолганларини ҳам топаман”, деган. Отам “агар шу қўй сизники бўлса, табиийки, катта эҳтимол билан қолганлари ҳам сурувда бўлади. Шунинг учун кўришнинг ҳожати йўқ. Менинг бир чўпоним бор, шу қўйнинг онасини туғдириб, қўзичоқлигида икки-уч ой боққан эди. Кейин соғлиги тўғри келмай, ишни алмаштириб, икки йилдан бери колхоз боғида ишлаяпти. Шу киши қўйни танийди, агар у киши танимаса, шу қўйга қўшиб яна 4 қўйни сизга айириб бераман”, деган. Отам айтган бу чўпон меҳнати учун 1966 йилда “Ленин ордени” билан мукофотланган Райим Бегматов эди. Райим амаким отамга “ока” деб мурожаат қиларди. Чунки у кишининг акаси Қаландар Бегматов отамнинг синфдоши ва яқин дўсти эди.

Охир-оқибат қишлоқдан Райим амакимни олиб келишга қарор қилинди ва Исмат ака йўлчи бўлиб меҳмон билан икки мотоциклда қишлоққа бориб Райим Бегматовни олиб келишди. Меҳмон отамга қараб “Сиз шу ерда қолинг кўрсатиб қўясиз”, деб эътироз билдиргандан кейин, Райим амаким узоқдан салом-алик қилгандан кейин отамдан гап қайси қўй ҳақида бораётганини сўради. Отам шу қўйнинг онасини ўзи туғдирганини, ёши иккидалигини ва чўпонларнинг ўзлари тушунадиган бошқа белгиларини айтди. Шунда Райим амаким, “эсимга келяпти, лекин икки йилдан бери кўрганим йўқ, жуни 4 марта қирқилган, танирмиканман” деди. Отам Райим амакимга қараб, “танимол, яхшилаб қара танийсан” деди.

Шундай қилиб қўй танишда номи чиққан икки машҳур чўпон қарийб 700 бош қўй қамалган қўтонга қараб кетишди ва кўп ўтмасдан қайтиб келишди. Маълум бўлишича, Райим амаким қўй оралаб биринчи бўлиб шу қўйни таниган ва оёғидан ушлаб олиб “шу қўй эдими” деб сўраган, 40-50 минут олдин уни кўрган меҳмон “шу эди” деб тасдиқлаган “бу бизники, икки йил олдин мен туғдирган қўзи шу бўлади”, деган. Бундан ҳайратланган меҳмон, лол қолиб орқага қайтган. Қайтиб келиб меҳмон Исмат ака ва отамга мурожаат қилиб “ҳақиқатан ҳам бу киши икки йилдан бери боғда ишлайдми” деб сўради, тасдиқ жавобини олгандан кейин Исмат акага қараб “ошна, бу кишини меникига олиб борасиз, оёғини остига қўй сўйиб элни айтиб меҳмон қиламан, бизнинг томонларда қўй танишда мендан ўтадигани йўқ эди, лекин бу кишига қойил қолдим”, деди.

Қўй танишда ўз даврининг титанлари, бир-бирига ишонадиган, зўрини тан оладиган, бағрикенг, олийжаноб инсонлари орасида бўлиб ўтган бу тарихий воқеа ҳеч эсимдан чиқмайди. Унинг гувоҳи бўлганимдан ва улар менга яқин бўлганидан янаям фахрланаман. Икки-уч ойлик қўзилигида кўрган, тўрт қирқимдан кейин катта қўй бўлган ва бошқа қўйлардан деярли фарқ қилмайдиган қўйни бехато таниш учун инсон хотираси қандай бўлиши керак, ақл бовар қилмайди.

Воқеа иштирокчиларидан бири юқорида “меҳмон” деб аталган машҳур чўпоннинг исми-шарифи эсимдан чиққан. Унинг исми-шарифини билиш учун Тўритоғнинг у томонидаги қишлоқларга бориб келиш ниятим бор эди. Буни бир куни Райим амакимнинг катта ўғли Турсунбойга айтдим, сабабини айтиб бошлаган эдим раҳматли Турсунбой мени тўхтатиб, “Сиз айтаётган анашу гапларни отам менга айтган, майли, вақт топиб бирга ахтарамиз”, деди. Лекин, афсус шу суҳбатдан 2 йил ўтмай Турсунбой юрак касаллигидан тўсатдан вафот этди. Балки бу мақолани Пахтачи туманининг олдинги, Охунбобоев, Пахтакор, Киров, Навоий вилоятининг Султонободга қўшни Нарпай колхозлари жойлашган тоққа яқин қишлоқларининг аҳолиси, у машҳур чўпоннинг фарзандлари, қариндош-уруғлари ўқир, қарнаблик Исмат акани билишар. Агар у кишининг исми-шарифини билсак, тарихнинг бу унутилмас дамларини тўлиқ муҳрлаб қолдирган бўлардик.

Отамни ва бошқа чўпонларни, хусусан, Раҳмат бобо Чўлиевни, Орзу ака Шомуродовни айтишига қараганда, бир йил баҳорги қирқимдан кейин кечаси кучли ёмғир ёққан, шамол бўлиб осмонда чақмоқ чақнаган. Орзу Шомуродовнинг қўйлари чақмоққа яқин бўлган ва ҳар бир чақмоқ чаққанда улар ҳуркиб тўғри келган томонга қараб катта кичик гуруҳ бўлиб сурувдан ажралиб кетган. Чўпон бир қисм қўйни йўқотиб қўшхонага келган. Қўйлар қиш ва баҳорда бир жойда, яъни қўшхонада бўлгани ва қўзилатиш даври эндигина тугагани учун чўпонлар дам олишга кетганда уларни алмашиб боққан. Шунинг учун, қўй танийдиган чўпонлар хотирасига қараб уларнинг маълум қисмини яхши таниган, Райим амаким эса отардаги ҳамма қўйни таниган. Шунинг учун, табиийки, чақмоқда йўқолган қўйларни ахтариш унинг зиммасига тушган. Орзу ака сурувлар қўшилиб кетмаслиги учун ҳар куни икки сурув қўйнинг ўртасида туриб уларни боққан, Райим амаким эса теварак-атрофдаги қўшни чўпонларнинг қўйларини орасидан қочиб кетган қўйларни ахтарган. Икки ҳафтанинг ичида 60 бошга яқин қўйни таниб, топиб келган.

8- ва 9-синфларни тугатиб, ёзда ёрдамга чиққанимда Мойбулоқдаги отамга тегишли пастки қудуқдан челакда сув чиқариб, тушда қўйлар сув ичадиган овхонани (ҳовузни) тўлдирардим. У вақтларда Райим амаким ҳам ишларди. Бир марта “Райим почча, қанча қўйни танийсиз”, деб сўраганимда “аниқ билмайман, тақрибан 3 мингталарини танисам керак”, деганди. У киши бўш вақтларида мутолаа қилар, хуржунида доим китоб бўларди.

Қадимги бойларнинг чўпонлари қўйларини санамас экан. Чунки ҳаммасини таниркан, деган гапларни бошқалар каби кўп эшитгандим. Кейинчалик китоблардан, бошқа манбалардан ўқидим. Шўролар вақтидаги қоракўлчилик колхоз, совхозларида ўтган асрнинг 60-80 йилларигача чўпонлар орасида Райим амакимга ўхшаганлар бўлган. Кейинчалик, суҳбатларда отамдан ва бошқа ҳамкасбларидан “ҳозирги ёш чўпонлар қўй нари турсин, эшагини танимайди”, деган гапларни эшитганман. Бунинг сабаби нима, деган саволга жавоб излаганман. Кўп йиллар ўтиб, ўзимча шу саволнинг жавобини топгандай бўлдим.

Уруш йилларида қўлига қурол ушлаши мумкин бўлган эркак зоти фронтга кетган, шаҳар, қишлоқларда хотин-халаж ва болалар қолган. Мактабларда ўқиш ҳам ўзига яраша бўлган, мактаб ёшидаги болалар фронтга зарур бўлган нарсалар, биринчи навбатда, озиқ-овқат маҳсулотлари етиштириш ва тайёрлаш учун оналарига ва колхозга ёрдам берган. Қишлоқларда олий ўқув юртларига ўқишга бориш ҳам 1955-1960 йиллардан бошланган. Қўйчиликка ихтисослашган колхоз-совхозларда асосий иш чўпонлик бўлган. Шунинг учун, ўғил болаларнинг интеллектуал қобилияти, билим даражаси юқори бўлганлари ҳозиргидай олий ўқув юртига эмас, балки чўпонликка боришган. Чунки ўша йиллар қишлоқларда бошқа қиладиган иш, борадиган жой бўлмаган, бойлар замонида ҳам шундай бўлган. Айнан ана шулар машҳур чўпон бўлиб етишган.

Кейинчалик интеллектуал қобилияти юқори ва яхши ўқиганлар олий ўқув юртларига кетишган. Аксар ҳолларда бу ишга ярамаганлари чўпонликка қолган. Ҳозирги чўпонларнинг баъзиларининг билими ва малакаси пастлигининг асосий сабаби менимча айнан ана шу.

Абдулла ҚУВВАТОВ,

СамДУ доценти.