Сиёсий шарҳ: Тамаддунлар тўқнашуви

Ўтган ҳафтанинг энг эътиборли воқеаларидан бири Украина Республикаси президенти Володимир Зеленскийнинг Россия Федерацияси президенти Владимир Путинга очиқ хат ёзиши бўлди.

 “Киборг”лар жанги

Халқаро дипломатик муносабатларда давлат раҳбарларининг бир-бирларига очиқ мактуб йўллаши камдан-кам учрайдиган ҳодиса. Нега десангиз, давлатлараро муносабатлар кўпинча эътибордан панароқда, мутасадди дипломатлар орқали амалга оширилади. Баъзан давлат раҳбарларининг ўзи юзма-юз учрашиб, давлатлараро алоқаларни биргаликда белгилаб олади. Шу маънода, Зеленскийнинг очиқ хати бевосита Путинга қаратилмаганга ўхшайди.

"Reuters" ахборот агентлигининг маълум қилишича, шахсий учрашув ўтказиб, сулҳ тузиш таклифи биринчи навбатда, Россия элитаси, ишбилармонлари ва Украинанинг ғарблик иттифоқчиларининг эътиборига қаратилган. Зеленскийнинг фикрича, иқтисодиётдаги муаммолар туфайли Россияда тобора кўпроқ нуфузли одамлар уруш тугашини истамоқда.

Путин эса Украина президентининг очиқ хатига жавобан музокаралардан яна бир бор бош тортди ва тинчлик шартлари аллақачон АҚШ президенти Трамп билан муҳокама қилинганини билдирди, дейилади агентлик тарқатган хабарда.
Фикримизча, ушбу очиқ хатнинг ёзилиши бир неча йиллардан буён урушиб келаётган икки собиқ совет республикалари орасидаги муносабатлар батамом бузилиб, ўзаро алоқанинг бошқа йўли қолмаганидан далолат беради. Айрим манбаларнинг хабарига кўра, қанақадир парда ортидаги яширин мулоқотлар олиб борилмоқда, аммо бу ишончли маълумот бўлмай, кўпроқ истак маъносидаги тахминий гапларга ўхшаб кетади. Ачинарли воқелик шундаки, ҳозир ҳар икки давлат бир-бирига нисбатан уруш ҳолатида турибди. Гарчанд, Москва буни "махсус ҳарбий амалиёт" деб атаётган бўлса-да, давом этаётган жангларда чинакам катта уруш аломатлари мавжуд. Айтайлик, урушнинг давом этаётгани, юз минглаб одамларнинг қурбон бўлгани ва илғор ҳарбий технологияларнинг қўлланаётгани катта урушнинг очиқ белгиларидир.

Масалан, ўтган май ойида ҳар икки томондан 40-50 мингдан зиёд одам қурбон бўлган. Ҳолбуки, ўн йил давом этган "афғон" урушида 15 мингдан сал ортиқ аскар ҳалок бўлганди. Қурбонларнинг бу даражада кўпайишининг асосий сабаби жангларда замонавий уруш технологиялари қўлланмоқда. Одатда, анъанавий урушларда сафдан чиқарилган аскарларнинг тахминан учдан икки қисми ярадор бўлиб, бир қисми ҳалок бўларди. Зеленский мактубида ёзишича, ҳозирда ҳалок бўлаётганлар сони жангчиларнинг 65 фоизидан ҳам кўпроқ қисмини ташкил қилмоқда. Бу шуни англатадики, қурбонларнинг умумий нисбати икки баравар кўпайган. Замонавий қуроллар аскарларнинг тирик қолишига ҳеч қандай имкон қолдирмаяпти. Дрон ҳужумига учраган жангчининг тирик қолиш эҳтимоли йўқ даражада. Илгари жангларда аскарлар панага бекиниб ёки жанггоҳдан қочиб, жон сақлаб қолиши мумкин эди. Бугун ортга чекиниб ҳам тирик қолиш мушкул. Бир томондан йўлни тўсувчи отрядлар, иккинчи томондан душман дронлари ўртасида қолган аскарлар муқаррар ўлимга маҳкум этилмоқда. Шу маънода, замонавий урушлар тобора шафқатсиз, тобора даҳшатли тус олмоқда.

Урушларнинг бундай бешафқат мазмун касб этиши уларда иштирок этаётган инсонлар онгига таъсир кўрсатмоқда. Эндиликда ватан ҳимояси йўлида жангга кирган аскарлар билан босқин уюштираётган томон жангчилари руҳияти орасида катта фарқ пайдо бўлди. Украиналик жангчилар уруш марраларини жон-жаҳдлари билан ҳимоя қилиб, худди “киборг”лардек жанг қилмоқда. Биргина Малая Токмачка қишлоғини забт этиш учун босқинчилар минглаб аскарларини нобуд қилишди. Шунда ҳам улар қишлоқни тўла эгаллай олмади. Чунки украин дронлари бош кўтарган тирик жон борки, омон қолдирмаяпти. Дронга дуч келган жангчилар ҳаёти эса муқаррар ўлим билан якунланмоқда. Шу боис бўлса керак, рус қўшинлари Гуляй Поле йўналишидан ўзга бошқа бирорта фронтда сезиларли натижага эришолмаяпти.

Путиннинг барча йўналишларда олға силжияпмиз, деган иддаоси ҳақиқатдан йироқ. Ҳақиқий воқелик шундан иборатки, рус армияси Украинада ўзи сира кутмаган қақшатқич қаршилик билан юзма-юз келди. Узоғи билан бир ой ичида Украина масаласини ҳал қиламиз, деган дадил режа хомхаёлга айланди. Аксинча, бугунги Украина қуролли кучлари жангларда тобланиб, дунёнинг зарбдор армияларидан бирига айланди. Ҳатто уни келажакда худди Туркия армияси сингари НАТОнинг зарбдор кучига айланади, деган фаразлар ҳам йўқ эмас. Нима бўлганда ҳам украинлар бугун дунёнинг иккинчи кучли армияси билан тенгма-тенг жанг қилмоқда.

Бу борада уларга Ғарб мамлакатлари яқиндан ёрдам бераётганлиги ҳам сир эмас. АҚШ ва Европанинг фан-техника ютуқлари асосида яратилган замонавий ҳарбий қуроллар олдида русларнинг нисбатан эскирган жанг воситалари очиқ ютқазмоқда. Масалан, кейинги кунларда ҳарбий-иқтисодий иншоотларга, Қрим ярим оролига йўналган транспорт воситаларига дронлар воситасида берилган аниқ зарбаларни рус ҳаво мудофааси қайтаришга ожиз эканлиги билинди ва мамлакат иқтисодиёти, логистик таъминоти хатар остида қолди. Айниқса, Москва ҳамда Ленинград областларига йўналтирилган ҳаво ҳужумлари Кремлни ғоят довдиратиб қўйди. Ана шундай мағлублик вазиятида Зеленскийнинг Путинга тенг даражада туриб, сулҳ таклиф қилиши, табиийки, оқпошшонинг қитиқ патига тегди. Бунинг устига Россия жамиятида урушга қарши кайфиятларнинг кучайиб бориши рус маъмурларини хавотирга солмоқда.

Эндиликда Москва учун икки йўл қолди: Украина билан сулҳга рози бўлиш ёки мамлакатда умумий сафарбарлик эълон қилиш. Биринчи йўл Путин учун шармандалик бўлса, иккинчиси, ғоят хатарли тадбир ҳисобланади. Эсласангиз, 2022 йил кузида қисман сафарбарлик жорий этилганда салкам миллионлаган россияликлар мамлакатни тарк этиб, чет элларга чиқиб кетишганди. Навбатдаги сафарбарлик мамлакатда катта норозилик ва зиддиятларни келтириб чиқариши тобора аён бўлиб бормоқда. Шундан келиб чиқадиган бўлсак, келгусида рус маъмурлари Зеленскийнинг сулҳ тузиш ҳақидаги таклифига ноилож рози бўлсалар, ажаб эмас.

Эркин дунё - чиркин дунё

Кейинги вақтларда Россия оммавий ахборот воситалари орқали бу борада ғалати фикрлар айтилмоқда. Жумладан, кутилмаганда Кремл нуқтаи назарини тарғиб қилувчи "Московский комсомолес" газетаси бош мақоласида урушдаги мағлубиятнинг фойдаси ҳақида сўз очди. Мақола муаллифи Дмитрий Красновнинг ёзишига кўра, "...Россия тарихида урушлардаги мағлубият доимо мамлакатнинг кейинги ривожига ижобий таъсир кўрсатган" эмиш. Унинг айтишича, айнан мағлубиятли урушлар ва камситувчи сулҳ шартномалари ислоҳотларга, янгиликларга ва ғалабаларга йўл очган. "Баъзан йирик геосиёсий ютқазишлар ёрқин ғалабалардан кўра кўпроқ фойда беради", деб ёзади Краснов. Қайсидир маънода муаллифнинг гапларида жон бордек. Масалан, Иккинчи жаҳон урушида ютқазган Германия, Франция, Италия, Япония сингари давлатлар урушдан кейин тараққиётнинг кенг йўлига чиқиб олгани тарихий ҳақиқат. Аммо бунда бир омилни асло назардан қочирмаслик керак. Улар урушдан сўнг ички автократик тузумни бузиб, демократик бошқарув тизимига ўтди. Айтайлик, Россияда ҳам “совуқ уруш”даги мағлубиятдан сўнг демократик бошқарувга ўтиш ҳаракати бўлди. Аммо миллатчи шовинистлар ва янги пайдо бўлган сармоядорларнинг саъй-ҳаракати билан демократия куртаклари юлиб ташланди. Оқибатда мамлакат асрлар давомида ҳукмронлик қилиб келган бошқарувнинг яккаҳокимлик усулига қайтиб, мамлакат яна ўша қолоқ эски ўзанга тушиб қолди. Россиядаги ҳозирги вазият яна ўша ўтган ХХ аср бошларидаги вазиятни эслатяпти. Яна уруш, яна ташқи-ички душман излаш, яна сиёсий қувғинлар, майда миллатларга паст назар билан қараш ва ҳоказо...

Айтиш мумкинки, ўтган асрнинг 90-йилларида қисқа давом этган эркинлик эпкини ҳам ўзининг яхшигина ижобий натижасини берди. Россия XXI асрнинг бошларига келиб яна кучга тўлди, иқтисодиёти ривожланди, пул-валюта захираси кўпайди. Афсуски, россияликлар бу ютуқларни Владимир Путин билан боғлай бошлади. Оқибатда Путин шахсига ихлос кучайиб, Москва яна ўша эски яккаҳокимлик тузоғига илинди. Ютуқлардан боши айланган Путин коллегиал бошқарув тамойилини бузиб, қарорларни якка ўзи қабул қила бошлади. Мамлакат бош қонунини оёқости қилиб, президентлик муддатини бир неча марта чўзишга эришди. Ушбу воқеаларнинг мантиқий якуни шу бўлдики, 2022 йил 24 февраль куни қўшни Украина давлатига қарши босқинчилик урушини бошлади. Бунда Путин томонидан қанақа машъум хатога йўл қўйилгани эндиликда тобора аён бўлиб бормоқда.

Бугунги кунда Россия жаҳоннинг ижтимоий жиҳатдан энг қолоқ мамлакатлари билан ҳамкорлик қилишга мажбур бўлмоқда. Тўғри, улар автократик услубларга таяниб, қандайдир маънода иқтисодий ютуқларга эришган бўлиши мумкин. Бироқ ушбу мамлакатларда инсон ҳуқуқлари таъминоти, сиёсий-ижтимоий эркинликлар борасида жиддий нуқсонлар борлиги ҳеч кимга сир эмас.
АҚШда ҳокимият тепасига президент Доналд Трампнинг келиши умри тугаб бораётган автократ ҳукмдорларга янги нафас бағишлагандек бўлди. Аммо шуни унутмаслик керакки, Америка чуқур демократик илдизлар билан озиқланадиган давлат. У ерда ҳокимиятлар мустақиллиги амал қилади. Автократия сари бўладиган ҳаракатларни тийиб, мувозанатга солиб турувчи механизмлар мавжуд.

Инсоният ўз ижтимоий тараққиётидаги муваффақиятларга беҳисоб берилган қон ва қурбонлар эвазига эришгани тарихдан яхши маълум. Шубҳасиз, эришилган ютуқлар яна мустабидлар қўлига қайтариб берилмаслиги аён. Зеро, тарих ғилдирагини ҳеч ким орқага айлантиролмаган.

Худойберди Комилов,

сиёсий шарҳловчи.