“Давр одами” - Шароф Рашидов меросини англашга қаратилган фильм

Тошкент шаҳрида Шароф Рашидов ҳақидаги "Давр одами" фильмининг фильм премьераси бўлиб ўтди.
 
Фильм ХХ асрда Ўзбекистонга қарийб чорак аср раҳбарлик қилган йирик давлат арбоби ва таниқли адиб Шароф Рашидов ҳаётига бағишланган. Шароф Рашидов ўз даврининг буюк раҳбари эди. У Ўзбекистонга хизмат қилди, унинг иқтисодий, маданий ва ижтимоий салоҳиятини мустаҳкамлади ва республикани миллий ва халқаро миқёсда намойиш этди. Руслан Салиев режиссёри бўлган кинопремьера муҳим воқеага айланди.

Фильмда ҳаёти республиканинг кенг кўламли ривожланиши билан боғлиқ йирик давлат арбоби, атоқли  ёзувчи ва етакчининг шахсияти ёритилган. Кино инсон тақдири, ҳукумат қарорлари, ижтимоий жараёнлар ва ижодий натижалар орқали ўша даврни кўриш имкониятини беради. Бу фильм, айниқса, ёшлар учун муҳим, чунки тарихий шахс томошабинларга шунчаки дарсликдаги мавҳум ном эмас, балки ўз даврининг фаол иштирокчиси сифатида тақдим этилади. Шароф Рашидов хотирасини ҳимоя қилиш олимлар, архивчилар, ёзувчилар, журналистлар, киноижодкорлар, ўқитувчилар, давлат амалдорлари ва жамоат арбобларининг ҳамкорлигини талаб қилади. "Давр одами" фильми ушбу ёндашувнинг амалий тимсоли бўлди.

Шароф Рашидов номи кўп йиллар давомида айбловлар билан ўралганди. Сохталаштириш, коррупция, пахта мафияси деб аталадиган нарса ва республика раҳбарининг "пахта иши"га шахсан алоқадорлиги ҳақидаги даъволар такрорланарди. Аста-секин, бу даъволар жамиятдаги баъзи одамлар томонидан тасдиқланган ҳақиқат сифатида қабул қилина бошлади. Бироқ Шароф Рашидов ҳеч қачон судланмаган ёки ҳукм қилинмаган. Жамоатчиликка унга қарши жиноий иш қўзғатилганлигини, айблов хулосаси чиқарилганлигини, айблов хулосаси тузилганлигини ёки суд қарори қабул қилинганлигини тасдиқловчи бирон-бир процессуал ҳужжатлар тақдим этилмаган. Ҳуқуқий давлат учун бу ҳолат жуда муҳим. Шахснинг айби далиллар ва суд томонидан аниқланади.

Ўзбекистон раҳбарияти томонидан фактларни мунтазам равишда сохталаштириш бўйича марказлаштирилган қарорни тасдиқлаш алоҳида далилларни талаб қилади. Бугунги кунга қадар бундай қарорни тасдиқловчи протокол, қарор, буйруқ ёки бошқа ҳужжат тақдим этилмаган. Тегишли буйруқлар занжири ўрнатилмаган ва Ш.Рашидов раҳбарлигида бундай тизимнинг мавжудлиги ҳақида суд қарори йўқ. Битта корхонадаги қоидабузарлик кўлами давлат сиёсати кўламига тенг эмас ва расмий айбдорлик қонун ва тарихий яхлитликка зиддир.

Ушбу воқеаларни баҳолашда ўша даврнинг иқтисодий моделини ҳисобга олиш муҳим. Ўзбекистоннинг пахтага ихтисослашуви Иттифоқ маркази томонидан шакллантирилган. Москва етказиб бериш ҳажмини, режалаштирилган мақсадларни ва ҳисобот қоидаларини белгилаган. Республика раҳбариятига ноқулай об-ҳаво ва ҳосил сифатининг объектив пасайишига қарамай, пахта ҳосилдорлигини ошириш учун босим ўтказилганлиги ҳақида далиллар мавжуд. Бу ҳолатлар тизимнинг мураккаблигини кўрсатади, кейинчалик унинг қарама-қаршиликлари учун асосий жавобгарликни Ўзбекистонга юклашга уринишлар қилинган.

Хронология Ш.Рашидовга қарши сиёсий кампания ҳақидаги даъволарни диққат билан кўриб чиқишни талаб қилади. Айбловлар очиқ ва шахсий бўлиб қолганда, СССР раҳбари Юрий Андропов аллақачон оғир касал бўлиб, мамлакатни тўлиқ бошқара олмаган эди. Бу даврда Михаил Горбачёвнинг таъсири кучайиб борарди. Менинг фикримча, кейинги кампания ҳокимият учун курашда ишлатилган ва кучли республика раҳбарлари, тажрибали бизнес раҳбарлари ва мустақил ҳукумат амалдорларига қарши қаратилган эди. Шароф Рашидов суд ҳукмисиз ёки шахсий айби исботланмаган ҳолда "пахта мафияси" ташкилотчиси сифатида талқин қилинган.

КПСС Марказий Қўмитасининг қарорларига ҳаволалар ҳам жиноий айбдорликни тасдиқламайди. Партия қарори жиноят иши ёки суд ҳукми сифатида қабул қилинмаган. 1983 йилда қабул қилинган Шароф Рашидов хотирасини абадийлаштириш тўғрисидаги қарор ва кейинчалик 1986 йилда бекор қилиниши сиёсий йўналишдаги ўзгаришни акс эттирди. Бу ҳаракатларнинг иккаласи ҳам жиноят содир этилганлигини исботламайди. Бундай хулоса учун айблов хулосаси, далиллар ва суд қарори талаб қилинади.

Айблов кампанияси Шароф Рашидов хотирасига ва бутун Ўзбекистоннинг қадр-қимматига путур етказди. Республиканинг энг машҳур раҳбарларидан бирининг салбий қиёфаси унинг сафдошлари, саноат ва қишлоқ хўжалиги ишчилари, зиёлилар ва фуқароларнинг бутун авлодига ўтди. Мамлакатнинг кўп қиррали ривожланиш тарихи шармандали клишега айланди ва унинг улкан ижодий ишлари эътибордан четда қолди.

Шу билан бирга, Шароф Рашидов раҳбарлиги саноат, энергетика, суғориш, қурилиш, фан, таълим, адабиёт, кино ва санъатни ривожлантириш билан боғлиқ эди. Тошкент зилзиласидан кейин пойтахт қайта қурилди ва янги меъморий қиёфа касб этди. Республика халқаро алоқаларини мустаҳкамлади. Ёзувчилар, олимлар, маданият арбоблари ва ёш мутахассислар қўллаб-қувватланди. Бу ютуқлар унинг меросининг муҳим қисмини ташкил этади ва ҳар томонлама ўрганишга лойиқдир. "Давр одами" фильми ушбу таржимаи ҳолнинг ижодий мазмунига эътиборни қаратади. Кинонинг кучи унинг ҳужжатлар, хотиралар, ўша давр тасвирлари ва томошабиннинг ҳиссий идрокини бирлаштириш қобилиятидадир. Натижада ўқувчи мустақил равишда давр манзарасини яратади. Экранда тарих аниқ шаклга эга бўлади ва турли авлод вакиллари учун очиқ бўлади. Шунинг учун премьера битта маданий кечадан ташқарига чиқадиган аҳамиятга эга.

Мен учун Шароф Рашидов мавзуси кўп йиллик меҳнат натижасидир. Тарихий ҳақиқатни излаб, мен иккита китоб ёздим: "Шароф Рашидов: Ғолиб" ва "Шароф Рашидов: Бунёдкор". Уларни тайёрлашда мен гувоҳликлар ва ҳужжатларни ўргандим, фактларни таққосладим ва даврнинг мураккаблигини тушунишга ва Ш.Рашидов Ўзбекистонга қилган хизматининг ҳақиқий натижаларини намойиш этишга ҳаракат қилдим. Бу китоблар унинг яхши номини ҳимоя қилишга қўшган ҳиссам бўлди. Ушбу китобларни ёзиш тажрибаси шуни кўрсатдики, битта муаллифнинг саъй-ҳаракатлари етарли эмас. Ҳатто виждонли тадқиқотлар ҳам бошқа таълим фаолияти шаклларини қўллаб-қувватламасдан такрорланувчи айбловлар оқимини тўхтата олмайди. Бу борада ҳужжатли нашрлар, академик конференциялар, таълим лойиҳалари, журналистик материаллар, театрлаштирилган спектакллар ва фильмлар зарур. Руслан Салиев фильмининг премьераси кино ушбу умумий саъй-ҳаракатларда муҳим рол ўйнаши мумкинлигини тасдиқлади.

Кўп йиллар давомида хотиржамлик ва қадр-қимматни сақлаб келган Шароф Рашидов оиласига алоҳида миннатдорчилик билдирамиз. Улар Шароф отанинг хотирасини ҳимоя қилишни доимий суд курашига айлантирмадилар, гарчи айрим муаллифлар суд қарорлари ва процессуал ҳужжатлар билан тасдиқланмаган айбловларни тарқатишда давом этсалар ҳам. Бундай чеклов жамият олдидаги масъулиятни ифодалайди. Бу туҳматга розилик ёки ўз номини ҳимоя қилишдан бош тортиш сифатида қабул қилинмаслиги керак.

Шароф Рашидов учун тарихий адолат энг юқори ҳукумат даражасида тикланди. Унинг 100 йиллиги бутун мамлакат бўйлаб нишонланди ва унинг мероси Ўзбекистон тарихида ўзининг муносиб ўрнини эгаллади. Кейинги қадам тизимли илмий, маърифий ва ахборот ишлари бўлиши керак. Ёшлар Рашидовни унинг ҳукумат қарорлари, адабий мероси, ҳужжатлари ва республика тараққиёти натижалари орқали билишлари керак. "Давр одами" фильмининг премьераси бу йўналишдаги муҳим қадам бўлди.

Фильм Шароф Рашидов ҳақидаги суҳбатни такрорий айбловлардан узоқлаштириб, фактлар, ижодкорлик ва масъулиятли баҳолашга йўналтиришга ёрдам беради. Бу хотира декларациялар билан эмас, балки ўтмишни ўрганишга ва у ҳақида ҳалол гапиришга тайёр одамларнинг изчил меҳнати билан сақланиб қолишини кўрсатади.

Исмат Кўчиев,
Ўзбекистон ва Беларусь Ёзувчилар уюшмаси аъзоси,
шоир ва адиб.