Мирзо Улуғбек Амир Темурнинг шаҳарсозлик анъаналарини қандай давом эттирди?
Улуғбекнинг меъморчилик соҳасидаги фаолиятининг энг ёрқин намуналари, шубҳасиз, у қурдирган уч буюк мадрасадир. Булар – Бухородаги (1417), Самарқанддаги (1420) ва Ғиждувондаги (1433) Улуғбек мадрасаларидир. Тарихчи Феруза Шомукарамованинг қайд этишича, бу мадрасалар шунчаки диний таълим берувчи даргоҳлар бўлмай, балки ўз даврининг ҳақиқий университетлари, дунёвий фанлар, хусусан, математика, астрономия, мантиқ ва фалсафа ўқитиладиган илм марказлари эди. Уларнинг меъморий ечими ҳам айнан шу мақсадларга мослаштирилган. Айниқса, Самарқанддаги Регистон ансамблининг марказида қад ростлаган Улуғбек мадрасаси ўзининг мутаносиблиги, муҳташам пештоқи, икки минораси ва ички ҳовлисининг мукаммал лойиҳаси билан ажралиб туради.
Таниқли санъатшунос олима Галина Пугаченкованинг тадқиқотларида Улуғбек даври меъморчилигининг ўзига хос хусусияти сифатида иншоотларнинг мажмуавийлиги, яъни бир нечта бинони ўз ичига олган яхлит ансамбллар яратишга интилиш алоҳида таъкидланади. Регистондаги мадраса, хонақоҳ ва карвонсаройдан иборат дастлабки ансамбль бунинг яққол мисолидир. Бу эса Улуғбекнинг нафақат алоҳида бинолар, балки бутун бир шаҳар майдонларининг меъморий-бадиий ечимини ўйлаган шаҳарсоз бўлганидан далолат беради.
Улуғбек даври меъморчилигининг яна бир муҳим ютуғи – бу Амир Темур даврида шаклланган анъаналарни давом эттириш ва ривожлантиришдир. Буни биз Шоҳи Зинда ансамбли мисолида яққол кўришимиз мумкин. Улуғбек ҳукмронлиги даврида ушбу мажмуага кириш қисмида муҳташам дарвозахона қурилиб, ансамблнинг яхлит ва мукаммал қиёфаси якунига етказилган. Шунингдек, Шаҳрисабздаги Кўк гумбаз масжиди (1435-1436) ҳам Улуғбек даврининг ноёб меъморий ёдгорлигидир. Бу иншоот ўзининг улкан, осмонўпар гумбази ва ностандарт композицион ечими билан ажралиб туради. Бундай мураккаб ва улкан гумбазни қуриш ўша давр меъморлари ва муҳандисларидан чуқур математик билим ва аниқ ҳисоб-китобларни талаб қилган. Бу эса Улуғбек даврида меъморчилик ва аниқ фанлар ўртасида узвий боғлиқлик бўлганини, олим-ҳукмдорнинг илмий қарашлари ҳатто қурилиш соҳасида ҳам ўз аксини топганини кўрсатади.
Улуғбекнинг бунёдкорлик фаолияти фақат мадраса ва масжидлар қуриш билан чекланмаган. У, шунингдек, амалий аҳамиятга эга бўлган иншоотлар, масалан, кўприклар қурилишига ҳам катта эътибор берган. Тарихчи олим Абдусаттор Жуманазарнинг тадқиқотларида Улуғбек томонидан қурдирилган “Пули Мирзо” (“Мирзо кўприги”) тарихига оид ёзма маълумотлар келтирилади. Бундай иншоотларнинг қурилиши савдо йўлларини ривожлантириш, шаҳарлар ва қишлоқлар ўртасидаги алоқаларни мустаҳкамлашга хизмат қилган ва ҳукмдорнинг мамлакат иқтисодиётини юксалтиришга қаратилган сиёсатининг бир қисми бўлган. Бундан ташқари, Улуғбек Самарқанд, Бухоро, Ғиждувон ва Шаҳрисабз каби шаҳарларни ободонлаштиришга ҳам алоҳида эътибор қаратгани ҳақида тарихий маълумотлар мавжуд. У қурдирган боғлар, карвонсаройлар ва бошқа жамоат бинолари шаҳарларнинг қиёфасини янада кўркамлаштирган.
Хулоса қилиб айтганда, Мирзо Улуғбекнинг бунёдкорлик мероси унинг илмий меросидан кам аҳамиятга эга эмас. У қурдирган иншоотлар XV аср Марказий Осиё меъморчилиги ва муҳандислик фанининг юксак чўққисидир. Улуғбек ўзининг қурилишларида нафақат ҳукмдор ва буюртмачи, балки чуқур билимга эга бўлган муҳандис ва лойиҳачи сифатида ҳам иштирок этган бўлиши эҳтимолдан холи эмас. Унинг даврида қурилган мадрасалар, масжидлар, хонақоҳлар ва бошқа иншоотлар бугунги кунда ҳам ўзининг муҳташамлиги, мукаммал мутаносиблиги ва нафис безаклари билан кишини ҳайратга солади. Бу ёдгорликлар Улуғбекнинг нафақат буюк олим, балки ўз халқининг маданияти ва фаровонлиги учун қайғурган, мамлакатни обод қилишга интилган доно ва бунёдкор ҳукмдор бўлганининг ёрқин тимсолидир.
Алишер Эгамбердиев.
