Eron–AQSh muzokaralari - yadroviy inqiroz atrofida strategik tortishuv
Eron tashqi ishlar vaziri Abbos Aroqchining yakshanba kuni Jenevaga tashrifi Tehron va Vashington o‘rtasidagi yadroviy muzokaralarning yangi bosqichini anglatadi. Uchrashuv Ummon vositachiligida tashkil etilgan bo‘lib, avval, 6 fevral kuni Maskat shahrida qayta boshlangan jarayonning davomi hisoblanadi. Muloqotlar o‘tgan yil iyun oyidagi Isroil hujumlari va 12 kunlik qurolli to‘qnashuvdan keyin to‘xtab qolgan edi. Shu bois hozirgi bosqich harbiy eskalatsiyadan diplomatik maydonga qaytishga urinish sifatida baholanmoqda.
Muzokaralarning markaziy masalasi — Eron ixtiyorida bo‘lgan 400 kilogrammdan ortiq boyitilgan uran. Iyun oyidagi zarbalardan so‘ng MAGATE mazkur materialni joyida tekshirmagan va uning qayerda saqlanayotgani hamda holati bo‘yicha aniq xulosa berolmagan. Bu holat shaffoflik muammosini kuchaytiradi va tomonlar o‘rtasidagi ishonchsizlikni chuqurlashtiradi. Nazorat masalasi hal etilmasa, har qanday kelishuv mustahkam asosga ega bo‘lmaydi.
Isroil tomoni pozitsiyasi qat’iyligicha qolmoqda. Binyamin Netanyaxu har qanday kelishuv Eronning uran boyitish imkoniyatlaridan to‘liq voz kechishini nazarda tutishi shartligini bildirgan. Tel-Aviv bu masalani milliy xavfsizlik nuqtai nazaridan baholaydi va hatto tinch maqsadlardagi boyitish imkoniyatini ham strategik tahdid sifatida qabul qiladi. Tehron esa o‘z pozitsiyasini iqtisodiy omillar bilan bog‘lamoqda. Eron tashqi ishlar vaziri o‘rinbosari Majid Taxt-Ravanchi bayonotiga ko‘ra, AQSh sanksiyalari bekor qilinsa, Eron muayyan murosaga tayyor. Sanksiyalar mamlakat iqtisodiyotiga jiddiy bosim o‘tkazgan va muzokaralarda iqtisodiy yengillik asosiy shart sifatida qo‘yilmoqda.
Vashington muzokaralarni harbiy tahdidlar fonida olib bormoqda. Mintaqada AQSh harbiy ishtirokining kuchaytirilishi bosim vositasi sifatida baholanmoqda. AQShning strategik maqsadi Eronning yadroviy imkoniyatlarini cheklash, mintaqada kuchlar muvozanatini saqlash va Isroil xavfsizligini kafolatlash. Biroq sanksiyalar masalasidagi keskin yondashuv muzokaralarni murakkablashtirib, taraflar o‘rtasidagi kelishuv ehtimolini pasaytirmoqda.
Uchrashuv Shveysariyada o‘tmoqda. 1980 yildan beri diplomatik munosabatlari uzilgan Eron va AQSh o‘rtasida Bern an’anaviy ravishda vositachilik kanalini ta’minlab keladi. Bu format to‘g‘ridan-to‘g‘ri emas, balki bilvosita muloqot mexanizmiga asoslangan bo‘lib, tomonlar o‘rtasidagi siyosiy masofani qisman yumshatish imkonini beradi.
Hozirgi vaziyatda bir nechta ssenariy ehtimoli saqlanib turibdi. Ya’ni, cheklangan kelishuv orqali boyitish darajasini pasaytirish va ayrim sanksiyalarni yumshatish, muzlatilgan inqiroz holatida muzokaralarni cho‘zish yoki diplomatik jarayon muvaffaqiyatsiz tugasa, yangi harbiy eskalatsiya xavfining ortishi. Shu jihatdan, Jenevadagi muloqotlar faqat yadroviy dastur masalasi emas, balki mintaqaviy xavfsizlik, iqtisodiy bosim va geosiyosiy ta’sir uchun kurashning navbatdagi bosqichi sifatida ko‘rilmoqda.
