Qozog‘istonda Konstitutsiyani yangilash ehtiyoji
Kelayotgan yakshanba, 15 mart kuni Qozog‘istonda muhim ijtimoiy-siyosiy voqea - yangi Konstitutsiya loyihasini qabul qilish bo‘yicha referendum o‘tkaziladi. Asosiy qonunning yangi tahriri jamiyat taraqqiyotining asosiy qadriyatlarini belgilaydi va davlatchilikning fundamental tamoyillarini mustahkamlaydi.
Qozog‘iston Respublikasining Samarqand shahridagi Bosh konsuli Talgat Sharipov bunday keng ko‘lamli konstitutsiyaviy o‘zgarishlar nima sababdan zarurligi va taklif etilayotgan o‘zgarishlar mamlakatning keyingi rivojiga qanday ta’sir qilishi haqida gapirdi.
- Siyosiy modernizatsiya va Konstitutsiyani isloh qilish qanday boshlandi?
- Konstitutsiyaviy islohotning boshlang‘ich nuqtasi davlat rahbari Qasim-Jomart Toqayevning Qozog‘istonda bir palatali Parlament tuzish tashabbusi bo‘ldi. Prezident bu g‘oyani 2025 yil 8 sentyabr kuni mamlakat xalqiga yo‘llagan Murojaatida ilgari surilgandi. Bu siyosiy tizimni kompleks ravishda qayta ishga tushirish Qozog‘istonning ijtimoiy-iqtisodiy rivojiga ijobiy ta’sir ko‘rsatish maqsadida taklif etildi. U mamlakatda «Kuchli Prezident — ta’sirchan Parlament — hisobdor Hukumat» tamoyili asosida bir palatali Parlament tuzishni nazarda tutgandi.
2025 yil oktyabr oyida parlament islohoti bo‘yicha ishchi guruh tuzildi. Uning tarkibiga huquqshunoslar, ekspertlar, siyosiy partiyalar fraksiyalari va jamoat tashkilotlari vakillari kiritildi. Dastlab Asosiy qonunning taxminan 40 ta moddasiga o‘zgartish kiritish rejalashtirilgandi. Biroq ish jarayonida o‘zgarishlar soni ancha ko‘p bo‘lishi va siyosiy hamda ijtimoiy hayotning boshqa jihatlariga ham ta’sir qilishi ayonlashdi.
Shuning uchun, 2026 yil 21 yanvarda Konstitutsiya komissiyasi tuzildi. Uning tarkibiga Milliy qurultoy a’zolari, huquqshunoslar, markaziy davlat organlari mansabdorlari, OAV rahbarlari, maslahatlar raislari, hududiy jamoat kengashlari vakillari, ekspert va ilmiy jamoatchilikdan iborat 130 nafar kishi kiritildi. Shu tariqa komissiya tarkibiga Qozog‘istonning barcha ijtimoiy guruhlari va hududlari qamrab olindi.
Jarayonda komissiya a’zolari Asosiy qonunga kiritilayotgan takliflarni batafsil ko‘rib chiqdi. Ular Konstitutsiyaning barcha bo‘limlari va 77 ta moddasini jamladi. Bu esa Konstitutsiya matnining 84 foizini tashkil qiladi. Shu tariqa komissiya a’zolari yangi Konstitutsiya tayyorlash masalasini qo‘ydi va qo‘llab-quvvatladi.
Umuman, mamlakatning yangi Asosiy qonuni loyihasi fuqarolar, siyosiy partiyalar, jamoat tashkilotlari va ekspertlardan kelgan takliflarni har tomonlama tahlil qilish, ochiq muhokamalar va yangi me’yorlarni batafsil ishlab chiqish natijasida tayyorlandi.
- Nima uchun aynan hozir Qozog‘iston yangi Konstitutsiya qabul qilish masalasini muhokama qilmoqda? Mamlakat oldida qanday chaqiriqlar turibdi?
- Yangi Konstitutsiya qabul qilish zarurati bir nechta omillar bilan bog‘liq. So‘nggi yillarda jamiyat ijtimoiy, texnologik va siyosiy jihatdan sezilarli darajada o‘zgardi. Shuning uchun gap faqat ayrim me’yorlarni tuzatish haqida emas, balki davlat Asosiy qonunini yangi zamon realliklariga moslashtirish haqida ketmoqda.
Bundan tashqari, tashqi muhit ham muhim rol o‘ynaydi. Bugun murakkab geosiyosiy vaziyatni kuzatyapmiz: davlatlar o‘rtasidagi xalqaro raqobat kuchaymoqda, global iqtisodiyot o‘zgarmoqda, noaniqlik darajasi ortib boryapti. Bunday sharoitda davlat institutlarining barqarorligini mustahkamlash va siyosiy tizim barqarorligini ta’minlash ayniqsa, muhim.
Konstitutsiyani yangilash mamlakat rivoji uchun zamonaviy huquqiy asos yaratishga qaratilgan. U uzoq muddatli iqtisodiy o‘sish uchun sharoit yaratishi, davlat institutlarini mustahkamlashi va xalqaro hamkorlar ishonchini oshirishi kerak. Asosiy qonunda belgilangan qoidalar qanchalik aniq va shaffof bo‘lsa, ishonch ham shunchalik yuqori bo‘ladi. Bu esa investitsiya muhitini yaxshilaydi.
- Yangi Konstitutsiya loyihasida qanday davlat modeli nazarda tutilgan?
- Avvalo, bu inson, uning huquqlari va rivojlanish imkoniyatlari markazda turgan zamonaviy davlat modeliga o‘tishni anglatadi. Yangi Konstitutsiya loyihasi insonparvarlik tamoyilini aks ettiradi, fuqarolar huquqlari kafolatlarini kuchaytiradi va davlatning jamiyat oldidagi mas’uliyatini oshiradi.
Shu bilan birga, asosiy qoidalar davlat boshqaruvi samaradorligini oshirish va huquqiy tizimni yangi realliklarga, jumladan iqtisodiyot va jamiyat hayotining raqamli transformatsiyasiga moslashtirishga qaratilgan.
Ta’kidlash lozimki, yangi Konstitutsiya loyihasi faqat ayrim me’yorlarni yangilash emas, balki kompleks modernizatsiyani nazarda tutadi. U davlat institutsional shakllanishining boshlang‘ich bosqichidan davlat rivoji bosqichiga o‘tishni yakunlashga qaratilgan.
Yangi Konstitutsiya suverenitet, hududiy yaxlitlik va unitarlik tamoyillari konstitutsiyaviy tuzumni integratsiya qilgan holda uni amalga oshirish mexanizmlarini mustahkamlaydi.
Hujjat mustaqillikning deklarativ tasdig‘idan vakolatlar, protseduralar va vakolat chegaralari aniq belgilangan institutsional suverenitetga o‘tishni namoyish etadi. Bu yondashuv konsolidatsiya bosqichidan yuqori sifatli institutsional rivojlanish bosqichiga o‘tgan davlatlar konstitutsiyalariga xosdir.
Shuningdek, yangi Konstitutsiyada hukumatlar bo‘linishi va ular o‘rtasida muvozanat aniq belgilab qo‘yilgan. Asosiy qonun prezident respublikasi modelini saqlab qolgan holda, Qurultoyning (yangi bir palatali Parlament) rolini kuchaytiradi. Masalan, Konstitutsiyaviy sud sudyalari, Markaziy saylov komissiyasi va Oliy auditorlik palatasi a’zolari Prezident tomonidan Qurultoy roziligi bilan tayinlanadi.
Bundan tashqari, institutsional to‘siqlarning oldini olish va davlat tizimining uzluksiz ishlashini ta’minlashga qaratilgan tartib-qoidalar joriy etilmoqda.
Yangi Konstitutsiyada Konstitutsiyaviy sud maqomini kuchaytirish, inson huquq va erkinliklarining zamonaviy tizimini joriy etish, ayrim yuqori lavozimlarga qayta tayinlanishga cheklovlar o‘rnatish kabi normalar ham nazarda tutilgan.
Vorislik mexanizmi sifatida vitse-prezident instituti joriy etiladi. Prezident vakolatlari muddatidan oldin tugaganda vakolatlarni o‘tkazish tartibi aniq belgilangan. Vitse-prezident uchun siyosiy betaraflik talabi ham joriy etilgan.
- Yangi Konstitutsiyada qanday qadriyatlar va rivojlanish yo‘nalishlari belgilangan?
- Yangi Konstitutsiyada hujjatning asosiy qadriyatlari bayon qilingan. Unda qonun ustuvorligi, inson huquq va erkinliklariga hurmat, jamoat roziligi va imkoniyatlar tengligi kabi prinsiplar aks etgan. Bu qoidalar mamlakat rivojining strategik yo‘nalishini belgilab, adolatli va zamonaviy davlat qurish uchun g‘oyaviy asos yaratadi.
- Yangi Konstitutsiya loyihasi fuqarolar huquqlari uchun qanday yangi kafolatlarni nazarda tutadi?
- Muhim yangiliklardan biri - raqamli muhitda fuqarolar huquqlarini himoya qilish. Ilk bor konstitutsiyaviy darajada shaxsiy ma’lumotlar, yozishmalar va bank ma’lumotlarini himoya qilish taklif etilmoqda.
Xususan, 21-modda insonning internet va virtual muhitdagi xavfsizligini ta’minlashga qaratilgan. Bugun hayotimizning katta qismi raqamli makonda kechayotgani uchun bu muhim qadam hisoblanadi.
Shuningdek, ilk bor advokatura maqomi Konstitutsiya darajasida mustahkamlanmoqda va sud jarayonida himoya hamda ayblov tomonlarining tengligi tamoyili kuchaytirilmoqda.
- Nima uchun yangi Konstitutsiyani referendumga qo‘yish muhim?
- Respublika referendumini o‘tkazish prinsipial ahamiyatga ega. Chunki yangi Konstitutsiyani qabul qilish haqidagi yakuniy qarorni mamlakat fuqarolarining o‘zi qabul qiladi. Bu xalq irodasini bevosita ifoda etuvchi asosiy mexanizm.
Bunday format konstitutsiyaviy o‘zgarishlarning legitimligini oshiradi va Asosiy qonunning yangi tahriri jamiyatning bevosita ishtirokida qabul qilinayotganini ko‘rsatadi.
Bundan tashqari, loyihada kelgusida Konstitutsiyaga kiritiladigan barcha o‘zgarishlar faqat umumxalq referendumi orqali qabul qilinishi haqidagi yangi qoida ham kiritilgan.
- Yangi Konstitutsiyani qabul qilish Qozog‘iston kelajagi uchun qanday ahamiyatga ega?
- Menimcha, yangi Konstitutsiyani qabul qilish Qozog‘istonning keyingi rivojida muhim bosqich bo‘ladi. U zamonaviy chaqiriqlar va jamiyatning ichki ehtiyojlarini hisobga olgan holda davlatning yangilangan huquqiy asosini shakllantiradi.
Hujjatda barqaror rivojlanish, davlat institutlarini mustahkamlash va fuqarolar huquqlarini himoya qilish tamoyillari aks etgan. Yakunda adolatli, barqaror va jadal rivojlanayotgan Qozog‘istonni barpo etish uchun mustahkam poydevor yaratiladi.
