Нафрат тили ёки ўйин ортидаги баҳслар, ҳақоратлар
Эл-классико
Футболга қизиқмаган одам буни тушунмайди. Эл-классико нима, қайси жамоаларнинг ўзаро қарама-қаршилиги, ким яхши ўйнади, ким гол урди ва ким ғалаба қозонди, уларга фарқи йўқ.
Кеча йўловчи таксида шундай тортишув бўлди:
Машина узоқ манзилни кўзлаб йўлга тушиши билан орқа ўриндиқдаги йигитлардан бири ўзича ғўдранди: “Уйга бориб ҳамма ишларимни тез-тез битирсам, бугун эл-классико бор”. У айнан “эл-классико” деган жумлани баралла айтиб юборди ва ўзи ҳам хижолатомуз атрофга аланглаб қўйди.
Бунга ҳеч ким ҳайрон қолмаса-да, олдинда ўтирган ёши каттароқ йўловчи ҳамсуҳбат кутиб турган эканми, уни саволга тутди:
- Нима у эл-классико?
Орқадаги йигитнинг аввал юзи қизарди, сўнг кўкарди, бояги хижолатчилигидан асар ҳам қолмади. Кейин бирдан тутоқиб кетди:
- Ейдиган нарса!...
Сўнг бироз юмшаб, изоҳлади:
- Футбол ҳақида гапиряпман, ака, футбол. “Барселона” билан “Реал” ўйнайди.
- Ҳа, - деди суҳбатга тортмоқчи бўлган кишининг терслигидан ҳайрон бўлиб турган олди ўриндиқдаги. Кейин унинг бироз ювош тортганини кўриб суҳбатни у истаган мавзуда давом эттирмоқчи бўлди.
- Бу, ука, “Барселона” билан “Бунёдкор”нинг ўйини қачон?..
У кейинги гапга оғиз жуфтлаб улгурмай, орқа курагидан қаттиқ мушт тушди.
Орқа ўриндиқдаги энди “қутуриб” кетди. У қолганларнинг ҳай-ҳайлашига қарамай, олди ўриндиқдагини турткилар ва тинмай жаврарди:
- Сен нима, мени устимдан куляпсанми? Мен “Барселона” десам, сен “Бунёдкор” дейсан. Қанақа “Бунёдкор”? Мана сенга “Бунёдкор”, мана...
Унинг қўли ҳам, оғзи ҳам тинмасди. Шофёр машинани четга олиб тўхташга мажбур бўлди. Футбол жинниси машина тўхтагунича анча ҳовуридан тушди. Аммо энди олди ўриндиқдаги орқадан еган мушт зарбининг аламиданми, туша-туша унинг ёқасидан олди:
- Менга “Барселона”нг ҳам, “Реал”инг ҳам, сен ҳам бир тийин, тушундингми? Аммо энди мендан қутулиб бўбсан, ҳозир, шу ернинг ўзида сени бир ёқли қиламан.
Улар чинакамига ёқалашарди. Икки ўртада бисотида бор қўпол сўз –сўкиш, ҳақоратнинг ҳаммаси бир-бир айтилди. Қолганлар тезроқ манзилга етайлик, деб иккаласини бир амаллаб машинага ўтқазмоқчи бўлди.
“Мен бу футбол жинниси билан кетмайман”, деди олдиндаги. “Мен футболни “ф” ҳарфини ҳам тушунмайдиган ахмоқ билан бир машинада юрмайман”, деди иккинчиси ва иккаласи икки томонга қараб кетди. Қолганлар эса ҳайрон қолаверди.
Жанжалнинг сабаби футболми?
Йўқ!
Эл-классико, дунёнинг энг юқори савиядаги чемпионатлари ва албатта миллий терма жамоамизнинг ўйинларини кўраман. Аммо шуни тушунаманки, бу футбол кўрмайдиган одамни, уни футболга қизиқмагани учун айблашга ва унинг ёқасидан олишга изн бермайди.
Футболга қизиққан одам борки шу спорт турини ёритиб борадиган сайтларни ҳам кузатиб боради. Энг “оғзи ботир” кузатувчилар шу ерда жамланган. “Реал” ва “Барселона” ўйини ҳақида гап кетди дегунча, футбол қолиб, изоҳларда бир-бирини айблашга, ҳатто ота-онадан келиб ҳақоратлашга киришиб кетади. Масалан, футбол юлдузи Лионел Месси ҳақида маълумот кетса, “роналду”чилар Роналду ҳақида гапира бошлайди ва “мессичи”ларни ҳақоратлашга тушади ёки аксинча. Ваҳоланки, бугун бу футбол юлдузларининг иккиси ҳам дунёнинг икки бурчагида, бир-бири билан рақиб бўлмайдиган жамоаларда тўп тепади. Бундай ясама рақобатни энди ҳар иккала клубнинг бошқа ўйинчилари билан давом эттиради. Реал ўйинчиси Винисиус билан “Барселона” ўйинчиси Рафиня ёки Карвахал билан Ямал ўртасидаги ўйин ичидаги тортишувларни кўтариб, катта жанжаллар ясайди. Аслида эса битта миллий терма жамоада ўйнаб, бошқа терма жамоага гол урса, биргаликда нишонлайдиган бу ўйинчилар улар учун жон олиб, жон бераётган бу изоҳчиларнинг ҳаётда бор ёки йўқлигидан бехабар, биргаликда чой ичиб ўтиришган чиқар.
Ўзи шусиз ҳам ижтимоий тармоқнинг ўзбек сигменти ҳақоратга тўлиб тошган бир пайтда футбол жанжали ҳақорат ва нафрат чегараларини унутиб қўяяпти. Айтаётган гапига жавобгар бўлмаслик, панада туриб “клавиатура полвони”лиги эҳтимол бунга йўл очаётгандир. Истаган мавзуда гап очишингиз билан изоҳда кимнингдир сўкингани мавзу муаллифининг шахсини ерга уради, бошқаларнинг дилини хира қилади.
Афсусланарлиси, бундай ҳақорат ва оғзибузуқлик бугун илмий ва ижтимоий-сиёсий мунозараларга ҳам кўчди.
Соғлом баҳс
Соғлом баҳсга ким кириша олади? Албатта, шу мавзуда билими, ҳеч бўлмаганда етарлича маълумотга эга бўлган киши, назаримда. Фақат томошабинлик, баҳснинг асл мазмунини тушунмаслик носоғлом баҳсларни юзага келтиради. Соғлом баҳс соғлом фикрловчи жамиятларда юзага келади. Олдинга силжимаслик, ўзидан бир қадам бўлса-да илғор кишини тан олмаслик ҳаммани ва ҳамма нарсани инкор қилувчи жамиятга айланаётганимиз шундан бўлса керак.
Бугунги илмий баҳсларда ҳам шундай ҳолатни кузатиш мумкин. Ижтимоий тармоқда бирор соҳа мутахассиси бўлган миллатдошимиз одамлар учун фойдали бўлган муҳим бир мавзуни олиб чиқиб гапира бошласа, бу жабҳада ҳеч бир билими бўлмаган “ижтимоий тармоқ фаоли” унинг шахсини ҳақоратлай бошлайди. Уни ҳар сафар ҳоли-жонига қўймай, бу ишни такрорлайверади, уни ҳам қуюшқондан чиқаришга уринади. Гоҳида мақсадига етгач, “буларнинг олимлари ҳам сўконғич” қабилидаги таъна-дашномлар билан бутун миллатни айблашга ўтади.
Сўкиниш исломда катта беодоблик ва гуноҳ ҳисобланади, дейилган улуғ олим Шайх Муҳаммад Содиқ Муҳаммад Юсуфнинг одоб ҳақидаги китобларида. У ижтимоий алоқаларнинг бузилишига олиб келадиган бадхулқликдир. Ўзаро муомалада биринчи бўлиб сўккан одам катта маънавий жиноят қилган, орадаги иззат-ҳурмат, ўзаро тушуниш пардасини йиртган, ёмонликка йўл очган бўлади. Сўкинишни ўзига одат қилган киши нафақат қаршисидаги одамни, балки ўзининг мўътабар онасини, опа-сингилларини ҳақорат қилган бўлади. Имом Бухорий Абдуллоҳ ибн Амрдан ривоят қилган ҳадисда Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васаллам: “Катта гуноҳларнинг каттаси инсоннинг ўз ота-онасини лаънатламоғидир”, дедилар. “Эй Аллоҳнинг Расули, қандай қилиб одам ўз ота-онасини лаънатлайди?” деб сўралди. У зот: “Бир одам бировнинг отасини сўкса, у ҳам бунинг отасини сўкади, онасини сўкса, онасини сўкади”, дедилар.
Хўроз ўз катагида қичқиради
Миллий терма жамоамиз, қолаверса, номдор жамоаларда ўйнаётган Элдор, Аббос ва Абдуқодир каби футболчиларимиз сабаб халқаро футбол сайтлари ва топ клубларнинг саҳифаларида ўзбек футболи ҳақида гапирила бошланди. Футболчиларимизни ҳамма эътироф қиляпти, уларни яхши ўйнаганда олқишлаяпти, ўйини чиқмай қолган пайтларда руҳан далда бўляпти. Ўша жамоа мухлислари ҳам, футбол мутахассислари ҳам, ҳатто унинг трансферига катта маблағ тўлаган клуб масъуллари-ю, бугун дунёнинг энг номдор мураббийи Пеп Гвардиола ҳам. Аммо...
... Аммо яна шу муаммо. Бизнинг ҳар соҳада етук бўлган “диванний мутахассис”ларимиз ўз ўрнида. Ҳусанов захирада ўтирибди, мураббий уни туширмади, тушганда яхши ўйнамаяпти, гол уролмади каби таъна-дашномлар билан “олқишлаб” туради. Ваҳоланки, бу жамоада унга ўхшаган 30 нафар футболчи бор, ўйинда эса 11 футболчи ўйнайди, футболчи алмаштиришнинг чегараси бор, ўйинчининг энг яхши ҳолатини мураббий билади ва ҳаммага имконият беради, рақибга қараб ўйин тактикасини тузади ва ҳоказо.
Бизнинг футбол “мутахассис”лари эса Пепга жамоани бошқаришни ўргатгани-ўргатган. Аслида бир воқеликда ҳар кимнинг ўз ўрни бор. Футболда мураббий футбол қуради, футболчи ўйнайди, томошабин мухлислик қилади. Халқаро шарҳларда қойиллатиб футбол ўйнаб қўйган экспертларнинг икки оғиз фикрини эшитиб, уларнинг камтарлигига қойил қоласиз. Ҳеч бир кескинлик йўқ, бирор ўйинчи ҳақида хулосаларга шошилмайди. Энг номдор клубларнинг ўйинларини стадиондан туриб томоша қиладиган мухлисларнинг футбол ҳақидаги билимига тан берасиз. Худди бирор топ клубнинг мураббийидек. Элдор Римгача, Абдуқодир Манчестергача борибдики, демак шундай буюк жамоаларни қурган клуб эгалари уларда қандайдир истеъдодни пайқаган ва ундан ўз ўрнида фойдаланди ва фойдаланяпти.
Жаҳон футболида футболчиларимиз ўйнаётган экан бундан бир ватандош сифатида фақат хурсанд бўлишимиз керак. Агар у захирада кўпроқ ўтириб қолаётган бўлса ҳам. Ахир “Манчестер Сити”дек топ клубнинг захира ўриндиғида ўтиришгача бўлган йўл бор, унга муносиблик бор ва футболда ўз дақиқаларини кутиш фалсафаси бор.
Дарвоқе, халқимизда хўроз ўз катагида қичқиради, деган пурмаъно мақол бор. Халқаро футболда сўкиниш ва ҳақоратлар кетмайди. Бунинг учун жуда катта, эҳтимол, сиз ва биз тасаввур қилолмайдиган миқдордаги жарималар ва таъқиқлар бор. Нафрат тилингиз билан жаҳон чемпионатида биринчи марта иштирок этадиган миллий термамиз ва топ клубларда ўйнаётган юртдошларимизга панд бериб қўйманг.
Сулаймон Мардиев.
