Иқтисодий барқарорлик ва истеъмолчи ҳуқуқининг рақамли кафолати
Олий Мажлис Сенатининг навбатдаги ялпи мажлисида халқимиз ҳаёти учун жуда муҳим бўлган бир қатор қонунларни кўриб чиқдик ва маъқулладик. Шулардан бири “Рақамли маркировкалаш тизимининг самарадорлиги оширилиши муносабати билан Ўзбекистон Республикасининг Солиқ кодексига ўзгартиш ва қўшимчалар киритиш тўғрисида”ги Қонун.
Қайд этиш лозимки, ушбу қонун ички бозоримизни сохта, сифатсиз ва одамлар соғлиғи учун зарарли бўлган маҳсулотлардан тозалашга хизмат қилади. Мамлакатимизда узоқ йиллардан бери катта муаммо бўлиб келаётган яширин иқтисодиёт улушини камайтиришда ҳам ушбу қонуннинг ўрни жуда катта бўлади. Биз бу қонунни муҳокама қилаётганимизда, унинг ҳам оддий одамларга, ҳам тадбиркорларга, ҳам давлатимизга қандай фойда келтиришини чуқур таҳлил қилдик ва ҳар бир бандни синчиклаб ўрганиб чиқдик.
Юртимизда бизнес вакилларини молиявий жиҳатдан рағбатлантириш, уларга эркин ишлаш учун кенг шароитлар яратиш ва энг муҳими, уларнинг фаолиятига асоссиз аралашишлар ҳамда текширувларнинг олдини олиш бўйича тизимли ишлар олиб борилмоқда. Бу ишларнинг барчаси бизнинг иқтисодиётимизни ривожлантириш учун жуда зарурдир.
Бироқ бозор иқтисодиёти тўғри ва ҳалол ривожланиши учун ҳамма бир хил шароитда ишлаши керак. Соғлом бозор муҳитини ўз вақтида солиқларини тўлаб, ҳалол меҳнат қилаётган тадбиркорларсиз тасаввур қилиб бўлмайди. Бугунги кунда ички бозоримизда айрим турдаги маҳсулотларни ноқонуний равишда ишлаб чиқариш ва уларни яширинча сотиш ҳолатлари учраб турибди. Бу эса ҳалол ишлаётган тадбиркорларимизга жуда катта зарар етказмоқда. Чунки ноқонуний маҳсулот ишлаб чиқарувчилар солиқ тўламайди ва шу сабабли ўз маҳсулотларини арзонроқ сотади. Натижада ҳалол тадбиркорлар бозорда улар билан рақобат қила олмай қийналади.
Мана шундай муаммоларнинг олдини олиш учун давлатимиз томонидан маҳсулотларни махсус идентификация воситалари орқали мажбурий рақамли маркировкалаш тизими жорий этилган эди. Бу тизим ҳар бир маҳсулотнинг ҳақиқий эканлигини кўрсатиб туради. Лекин ушбу тизимнинг янада яхши ва самарали ишлаши учун қонунчилигимиздаги айрим камчиликларни тўлдириш зарурати пайдо бўлди. Янги қабул қилинаётган қонун айнан шу мақсадга хизмат қилади.
Таъкидлашим керак, Сенат мажлисида ушбу қонунни муҳокама қилаётганимизда, энг аввало оддий одамларнинг, яъни истеъмолчиларнинг манфаатларини ўйладик. Чунки товарларни рақамли маркировкалаш тизими биринчи навбатда фуқароларимизни сифатсиз, сохта ва қалбаки маҳсулотларни сотиб олишдан асраш учун яратилган. Ҳеч ким ўз пулига сифатсиз ёки сохта маҳсулот сотиб олишни хоҳламайди. Айниқса, баъзи маҳсулотлар борки, уларнинг сохта бўлиши инсон ҳаёти ва соғлиғи учун тўғридан-тўғри хавф солади.
Маҳсулотда рақамли маркировка кодининг бўлиши нимани англатади? Бу дегани, ўша маҳсулот заводда ишлаб чиқарилган дақиқасидан бошлаб, то дўконга етиб келгунча бўлган барча йўлни давлат назорат қилиб туради. Бу тизим корхоналарни қонунларга ва сифат стандартларига қатъий риоя қилишга мажбур қилади. Истаган одам қўл телефони орқали маҳсулотнинг кодини сканерлаб, унинг ҳақиқий ёки сохта эканлигини осонгина билиб олиши мумкин бўлади.
Янги қоидаларга кўра, агар бирор тадбиркор маҳсулотларни мажбурий маркировкалаш қоидаларини бузган бўлса, солиқ идоралари унга нисбатан тўғридан-тўғри жарима қўлламайди ёки бориб текшириш бошламайди. Назорат ишлари тизимли равишда, босқичма-босқич амалга оширилади.
Биринчидан, электрон тизим орқали тадбиркорга қоидабузарлик аниқлангани ҳақида расмий огоҳлантириш юборилади. Бу тадбиркорга ўз хатосини тушуниб, уни тўғирлаши учун берилган имкониятдир.
Иккинчидан, агар тадбиркор биринчи огоҳлантиришдан кейин ҳам хатосини тўғирламаса ва яна шундай ҳуқуқбузарликка йўл қўйса, унга иккинчи марта расмий огоҳлантириш хати юборилади. Агар шундан кейин ҳам тадбиркор тегишли хулоса чиқармаса ва камчиликларни бартараф этмаса, унга нисбатан масофавий солиқ текшируви тайинланади.
Шу ўринда айтиб ўтиш ўринли, масофавий солиқ текшируви - бу солиқ ходимининг тадбиркорнинг ишхонаси ёки дўконига бормасдан, компьютер орқали, яъни электрон тизим ёрдамида ўтказадиган текширувидир. Масофавий солиқ текширувини ўтказиш муддати ҳам аниқ - 5 кун этиб белгиланди. Солиқчилар текширувни йиллаб ёки ойлаб чўзиб юра олмайдилар. Бу эса бизнеснинг тўхтаб қолмаслигини таъминлайди.
Текширув якунида тузиладиган ҳужжат, яъни далолатнома фақат электрон ҳужжат кўринишида расмийлаштирилади ва тадбиркорнинг шахсий кабинетига юборилади. Бу ерда солиқчи билан тадбиркор юзма-юз кўришмайди. Бу эса турли хил келишмовчиликлар ва коррупция ҳолатларининг олдини олади.
Сенат ялпи мажлисидаги муҳокамаларда биз яширин иқтисодиётнинг салбий оқибатлари ҳақида жуда кўп гапирдик. Яширин иқтисодиёт - бу фақат давлатга тўланмай қолган солиқлар дегани эмас. Бу муаммо жуда чуқур илдизларга эга. Яширин иқтисодиёт туфайли сифатсиз маҳсулот истеъмол қилиб, соғлиғини йўқотаётган оддий одамлар жабр кўрмоқда. Ҳалол ишлаб, бозорда сохта маҳсулотлар кўплиги сабабли касодга учраётган яхши тадбиркорларимиз зарар кўрмоқда.
Шунингдек, яширин иқтисодиёт сабабли давлат бюджетига тушмай қолаётган маблағлар туфайли биз янги мактаблар, замонавий шифохоналар ва текис йўлларни қуришда қийинчиликларга дуч келяпмиз. Янги Қонуннинг ҳаётимизга татбиқ этилиши мана шундай муаммоларни ҳал қилишда ҳам муҳим аҳамиятга эга.
Биз, сенаторлар, фақатгина ушбу қонунни маъқуллаб қўйиш билан чекланиб қолмаймиз. Унинг жойларда, чекка-чекка қишлоқларда ва шаҳарларимизда қандай ижро этилаётганини доимий равишда кузатиб борамиз. Токи, қонун халқ учун, унинг осойишта ва соғлом ҳаёти учун хизмат қилиши шарт.
Шавкат ШАРИПОВ,
Олий Мажлис Сенати аъзоси.
