Sun’iy intellekt: imkoniyatmi yoki...
Bugun dunyo tez sur’atlarda o‘zgarmoqda. Kechagina xayoliy bo‘lib tuyulgan texnologiyalar bugungi kunning oddiy voqeligiga aylandi. Shu texnologiyalar ichida eng ko‘p muhokama qilinayotgani — sun’iy intellekt (SI). U inson hayotining deyarli barcha sohalariga kirib kelmoqda: ishlab chiqarishdan tortib ta’limgacha, tibbiyotdan davlat boshqaruvigacha.
Bu o‘zgarishlar oddiy texnologik yangilik emas. Bu — butun iqtisodiyot va jamiyatni o‘zgartiruvchi jarayon. O‘zbekiston ham bu jarayondan chetda emas. Aksincha, mamlakat aynan shu bosqichda o‘z kelajagini belgilab olmoqda.
Yangi davr eshigi ochilmoqda
O‘zbekiston so‘nggi yillarda raqamli rivojlanish yo‘lidan dadil qadam tashlamoqda. Davlat xizmatlarining elektron shaklga o‘tishi, IT sohasiga berilayotgan e’tibor, yoshlar orasida dasturlashga bo‘lgan qiziqish — bularning barchasi yangi davr boshlanganini ko‘rsatadi.
Sun’iy intellekt esa ana shu o‘zgarishlarning markazida turibdi. U oddiy avtomatlashtirishdan farqli ravishda o‘rganadi, tahlil qiladi va mustaqil qaror qabul qilishga yaqinlashadi. Bu esa uning imkoniyatlarini bir necha baravar kengaytiradi.
Sun’iy intellekt iqtisodiyot uchun katta imkoniyatlar eshigini ochmoqda. Masalan, ishlab chiqarishda avtomatlashtirish orqali vaqt va resurslar tejaladi. Korxonalar kamroq xarajat bilan ko‘proq mahsulot ishlab chiqarishi mumkin.
Bank va moliya sohasida esa SI allaqachon o‘z samarasini ko‘rsatmoqda. U mijozlarning moliyaviy holatini tahlil qilib, kredit berishda aniq qaror chiqarishga yordam beradi.
Qishloq xo‘jaligida esa bu texnologiya fermerlarga yordamchiga aylanmoqda. Yer holati, ob-havo va hosildorlik haqidagi ma’lumotlarni tahlil qilish orqali to‘g‘ri qaror qabul qilish mumkin bo‘ladi. Bu mamlakat oziq-ovqat xavfsizligi uchun juda muhim.
Sun’iy intellekt ta’lim tizimini ham o‘zgartiryapti. Endi har bir o‘quvchiga individual yondashish mumkin. Kimdir tez o‘rganadi, kimdir sekin — SI bu farqni hisobga olib, har bir insonga mos ta’lim dasturini taklif qilishi mumkin.
Qulaylik ortidagi xavf
Biroq har bir taraqqiyotning ikkinchi tomoni ham bor. Sun’iy intellekt ham bundan mustasno emas. Eng katta xavflardan biri — ishsizlik. Avtomatlashtirish natijasida ko‘plab oddiy kasblar yo‘qolib ketishi mumkin. Masalan, kassirlar, operatorlar yoki ba’zi ishlab chiqarish xodimlari o‘rnini mashinalar egallashi ehtimoldan xoli emas.
Bu esa ayniqsa, aholisi ko‘p bo‘lgan O‘zbekiston uchun jiddiy muammo tug‘dirishi mumkin.
Sun’iy intellekt yana bir muammoni keltirib chiqarishi mumkin — ijtimoiy tengsizlik. Texnologiyalarga ega bo‘lganlar va ega bo‘lmaganlar o‘rtasidagi farq yanada kengayib ketadi.
Katta kompaniyalar va yuqori malakali mutaxassislar SIdan daromad oladi, ammo oddiy ishchilar orqada qolishi mumkin. Bu jamiyatdagi ijtimoiy muvozanatga salbiy ta’sir ko‘rsatadi.
Bugungi kunda ma’lumotlar eng qimmat resursga aylanmoqda. Sun’iy intellekt esa aynan shu ma’lumotlar asosida ishlaydi.
Biroq bu yerda yana bir jiddiy xavf bor: shaxsiy ma’lumotlar xavfsizligi. Agar ma’lumotlar to‘g‘ri himoya qilinmasa, ularni suiiste’mol qilish mumkin.
Bu esa nafaqat iqtisodiy, balki milliy xavfsizlik masalasiga ham aylanadi.
Qanday yo‘l tutishi kerak?
O‘zbekiston sun’iy intellektdan qanday foydalanishi kerak?
Birinchi navbatda, ta’lim tizimiga e’tibor qaratish zarur. Yoshlar zamonaviy kasblarga o‘rgatilishi, IT va SI sohasida malakali kadrlar tayyorlanishi kerak.
Ikkinchidan, huquqiy baza yaratilishi lozim. Sun’iy intellektdan foydalanish qoidalari, ma’lumotlar xavfsizligi va etik normalar aniq belgilab qo‘yilishi shart.
Uchinchidan, davlat va xususiy sektor o‘rtasida hamkorlik kuchaytirilishi kerak. Innovatsiyalar aynan shu hamkorlik orqali tez rivojlanadi.
Sun’iy intellekt — bu shunchaki texnologiya emas. U butun jamiyatni o‘zgartirishga qodir kuch. U O‘zbekistonni yangi bosqichga olib chiqishi ham mumkin, yangi muammolarni keltirib chiqarishi ham.
Hammasi bitta narsaga bog‘liq: biz uni qanday qo‘llaymiz?!
Agar to‘g‘ri yondashuv tanlansa, sun’iy intellekt O‘zbekistonni nafaqat Markaziy Osiyoda, balki butun dunyoda raqobatbardosh davlatga aylantirishi mumkin. Aks holda, u yangi ijtimoiy va iqtisodiy muammolar manbai bo‘lib qolishi mumkin.
Yo.MARQAEV.
