Бозорбой Ўринбоев ўзбек тилининг ўтмиши, бугуни ва келажаги ўртасидаги олтин кўприкни қурган меъморлардан бири эди

Биз эслаётган олим ўзбек тили, унинг қадимий илдизларидан тортиб, бугунги кундаги жонли жилоларигача тадқиқ этган, бу борада ўзига хос мактаб яратган. Бозорбой Ўринбоевни тилшуносликнинг деярли барча соҳаларида ўчмас из қолдирган, ўзбек илм-фани осмонида ёрқин юлдуз бўлиб порлаган чинакам зиё карвони, дейиш мумкин.

Сўзлашув сирли олами сари

Одатда тилшунослик деганда кўпчилик қуруқ грамматик қоидалар, зерикарли жадваллар ва мураккаб формулаларни тасаввур қилади. Бироқ Бозорбой Ўринбоев тилга тирик бир организм, халқнинг руҳиятини акс эттирувчи кўзгу сифатида қаради. Устоз олим ўзбек тилшунослигида биринчилардан бўлиб сўзлашув нутқи масалаларига қўл урди. Бу ўша давр учун ҳам жасорат, ҳам янгилик эди. Чунки китобий тилдан фарқли ўлароқ, кўча-кўйда, оила даврасида ишлатиладиган жонли тилни илмий қолипларга солиш, унинг ўзига хос қонуниятларини кашф этиш ниҳоятда мураккаб вазифа саналади.

Устознинг 1966 йилда чоп этилган "Сўзлашув нутқи синтаксисининг баъзи масалалари" асаридан бошланган илмий сафари кейинчалик бир қатор фундаментал тадқиқотлар билан бойиди. 1968 йилдаги "Ўзбек тили сўзлашув нутқига умумий характеристика", 1971 йилдаги "Сўзлашув нутқи ҳақида" каби асарлари соҳа мутахассислари учун ҳақиқий кашфиёт бўлди.

Профессор Ўринбоев сўзлашув нутқининг фақат грамматикасини эмас, балки унинг ички «мусиқасини» — интонациясини, ундаги фразеологизмларнинг ўрнини ҳам синчиклаб ўрганди. Унинг "Ўзбек сўзлашув нутқида фразеологизмлар" (1995) ва "Сўзлашув нутқида интонацион конструкциялар" (1999) асарлари биз ҳар куни ишлатадиган, лекин эътибор бермайдиган нутқий мўъжизаларимизни илмий асослаб берди. Келишик қўшимчаларининг сўзлашувда бир-бирининг ўрнида қўлланиши (2002) каби нозик жиҳатларни таҳлил қилар экан, олим ўзбек тилининг нақадар мослашувчан ва бой эканлигини яна бир бор исботлади.

Тилнинг нафосат қирраларини кашф этиб...

Бозорбой Ўринбоев фақат «қуруқ» тилшунос бўлиб қолмади. У сўзнинг санъат даражасига кўтарилишини, унинг бадиий матндаги жилосини ҳам профессионал даражада таҳлил қила олган моҳир стилист эди. Айниқса, буюк мутафаккир Алишер Навоий ва халқимизнинг севимли шоири Ғафур Ғулом ижодига тилшунос нигоҳи билан боқиши ўзбек стилистикасида янги саҳифа очди.

Олимнинг "Ўзбек сўзлашув нутқи стилистикаси" (1983) ва "Ҳозирги ўзбек тилининг сўзлашув услуби" (1991) каби монографиялари ўзбек тилидаги функционал услублар тизимини мукаммаллаштиришга хизмат қилди. Навоий асарларидаги тасвирий воситалар, сўфизм атамалари таҳлил қилинган асарлари эса бугунги кунда ҳам матншунослар учун бебаҳо манбадир.

Ғафур Ғулом ижодидаги афоризмлар ва поэтик нутқ жилолари ҳақидаги тадқиқотлари (2003) орқали устоз сўзнинг нафақат маъно, балки қудрат эканлигини, шоир тили қандай қилиб халқ тилига сингиб кетишини кўрсатиб берди. "Ўзбек бадиий насрида афоризмлар" (2004) асари эса ўзбек адабиёти тилининг фалсафий қатламларини очишда муҳим қадам бўлди.

Тил — миллатнинг кўзгуси бўлса, нутқ маданияти — шу миллатнинг маънавий қиёфасидир. Профессор Бозорбой Ўринбоев бутун умри давомида ўзбек тилининг софлигини сақлаш, ёшлар нутқини ўстириш ва нотиқлик санъатини ривожлантириш учун қайғурди. Унинг 1970-йилларда нашр этилган "Нотиқлик ва нутқ маданияти", "Нутқ ва нотиқлик санъати", "Нутқ ва нотиқ" каби асарлари ўша давр зиёлилари учун ҳақиқий қўлланмага айланган эди.

Устоз доимо таъкидларди: нутқ — бу шунчаки мулоқот воситаси эмас, бу маданият. Мустақиллик йилларида ўзбек тилининг давлат тили сифатидаги мавқеи мустаҳкамланар экан, олимнинг "Ўзбек тилининг янги имло қоидалари ва ўқувчилар нутқини ўстиришнинг долзарб муаммолари" (2004) ҳамда "Ўзбек нутқи маданияти асослари" (2005) каби ишлари миллий ўзликни англаш йўлидаги муҳим хизмат бўлди.

Мозийга тикилган нигоҳ

Ҳақиқий олим ўзи тадқиқ этаётган тилнинг илдизларини билмасдан туриб, унинг бугунги ҳолати ҳақида хулоса чиқара олмайди. Бозорбой Ўринбоев тил тарихининг билимдони эди. Унинг Алишер Навоий даври тили, қадимги туркий битиглар ва умуман ўзбек адабий тили тарихига бағишланган ўнлаб дарслик ва қўлланмалари бугун олий таълим тизимининг асоси бўлиб хизмат қилмоқда.

"Қадимги туркий битиглар" (2001) ўқув қўлланмаси талабаларни аждодларимизнинг тошларга битилган сирлари билан таништирган бўлса, "Тилшунослик тарихи" (1985) ва "Ўзбек тилшунослиги тарихи" (1999) асарлари ушбу фаннинг қандай босқичларни босиб ўтганини тизимли таҳлил қилиб берди. Исломий лексика, топонимика (жой номлари) ва этимология (сўзнинг келиб чиқиши) соҳасидаги тадқиқотлари эса ўзбек тилининг ислом маданияти ва Марказий Осиё географияси билан нақадар узвий боғлиқлигини кўрсатди.

Тилшуносликнинг энг мураккаб бўлимларидан бири — синтаксисдир. Гап қурилиши, сўзлар ўртасидаги муносабатлар ва нутқий структуралар профессор Ўринбоев эътиборидан четда қолмади. У гапларнинг шаклланиши ва уларнинг мулоқотдаги вазифаларини чуқур таҳлил қилди.

Олимнинг "Вокатив (ундаш) гапларнинг тарихий тараққиёти", "Диалогик репликанинг коммуникатив йўналиши" каби ишлари ўзбек синтаксисининг янги, илгари ўрганилмаган қирраларини очиб берди. Унинг 2006 йилда чоп этилган "Ҳозирги ўзбек тили синтаксиси" дарслиги бугун ҳам филология факультетларида асосий манба сифатида қўлланилади. Бу асарларида олим сўз бирикмалари ва гапларнинг нафақат грамматик, балки семантик (маъновий) муносабатларини ҳам парадигматик қамровда тушунтириб берган.

Ўчмас мерос ва фидойилик тимсоли

Профессор Бозорбой Ўринбоев - ўзбек тилшунослигининг ҳақиқий фидойиси. Унинг серқирра илмий фаолияти, ёзган юзлаб монография ва дарсликлари, тайёрлаган шогирдлари - барчаси миллатимизнинг маънавий бойлигидир.

У кишининг тадқиқотлари шунчаки қоғозлардаги матн эмас, балки ўзбек тилининг тирик нафасидир. Олим бизга шуни ўргатдики, она тилини севиш - уни нафақат ардоқлаш, балки унинг ҳар бир товуши, ҳар бир қўшимчаси ва ҳар бир ибораси ортидаги мозийни, руҳни ва маданиятни англаш демакдир.

Бугун профессор Ўринбоевнинг асарлари талабалар учун дастуруламал, ёш олимлар учун маёқ, тил ихлосмандлари учун эса бебаҳо хазинадир. У кишининг номи ва илмий мероси ўзбек тили яшар экан, тилшунослик тарихининг олтин саҳифаларида мангу қолади.

Бозорбой Ўринбоев - ўзбек тилининг ўтмиши, бугуни ва келажаги ўртасидаги олтин кўприкни қурган улуғ меъморлардан биридир. Унинг асарлари бизни ўз тилимиз билан фахрланишга ва уни янада чуқурроқ ўрганишга чорлаб тураверади.

Орзибону Юсупова,

Светлана Умирова,

Динара Исламова,

Самарқанд давлат университетининг Марказий Осиё халқлари тиллари ва маданияти институти ўзбек тилшунослиги кафедраси доцентлари.