Bozorboy O‘rinboyev o‘zbek tilining o‘tmishi, buguni va kelajagi o‘rtasidagi oltin ko‘prikni qurgan me’morlardan biri edi

Biz eslayotgan olim o‘zbek tili, uning qadimiy ildizlaridan tortib, bugungi kundagi jonli jilolarigacha tadqiq etgan, bu borada o‘ziga xos maktab yaratgan. Bozorboy O‘rinboyevni tilshunoslikning deyarli barcha sohalarida o‘chmas iz qoldirgan, o‘zbek ilm-fani osmonida yorqin yulduz bo‘lib porlagan chinakam ziyo karvoni, deyish mumkin.

So‘zlashuv sirli olami sari

Odatda tilshunoslik deganda ko‘pchilik quruq grammatik qoidalar, zerikarli jadvallar va murakkab formulalarni tasavvur qiladi. Biroq Bozorboy O‘rinboyev tilga tirik bir organizm, xalqning ruhiyatini aks ettiruvchi ko‘zgu sifatida qaradi. Ustoz olim o‘zbek tilshunosligida birinchilardan bo‘lib so‘zlashuv nutqi masalalariga qo‘l urdi. Bu o‘sha davr uchun ham jasorat, ham yangilik edi. Chunki kitobiy tildan farqli o‘laroq, ko‘cha-ko‘yda, oila davrasida ishlatiladigan jonli tilni ilmiy qoliplarga solish, uning o‘ziga xos qonuniyatlarini kashf etish nihoyatda murakkab vazifa sanaladi.

Ustozning 1966 yilda chop etilgan "So‘zlashuv nutqi sintaksisining ba’zi masalalari" asaridan boshlangan ilmiy safari keyinchalik bir qator fundamental tadqiqotlar bilan boyidi. 1968 yildagi "O‘zbek tili so‘zlashuv nutqiga umumiy xarakteristika", 1971 yildagi "So‘zlashuv nutqi haqida" kabi asarlari soha mutaxassislari uchun haqiqiy kashfiyot bo‘ldi.

Professor O‘rinboyev so‘zlashuv nutqining faqat grammatikasini emas, balki uning ichki «musiqasini» — intonatsiyasini, undagi frazeologizmlarning o‘rnini ham sinchiklab o‘rgandi. Uning "O‘zbek so‘zlashuv nutqida frazeologizmlar" (1995) va "So‘zlashuv nutqida intonatsion konstruksiyalar" (1999) asarlari biz har kuni ishlatadigan, lekin e’tibor bermaydigan nutqiy mo‘’jizalarimizni ilmiy asoslab berdi. Kelishik qo‘shimchalarining so‘zlashuvda bir-birining o‘rnida qo‘llanishi (2002) kabi nozik jihatlarni tahlil qilar ekan, olim o‘zbek tilining naqadar moslashuvchan va boy ekanligini yana bir bor isbotladi.

Tilning nafosat qirralarini kashf etib...

Bozorboy O‘rinboyev faqat «quruq» tilshunos bo‘lib qolmadi. U so‘zning san’at darajasiga ko‘tarilishini, uning badiiy matndagi jilosini ham professional darajada tahlil qila olgan mohir stilist edi. Ayniqsa, buyuk mutafakkir Alisher Navoiy va xalqimizning sevimli shoiri G‘afur G‘ulom ijodiga tilshunos nigohi bilan boqishi o‘zbek stilistikasida yangi sahifa ochdi.

Olimning "O‘zbek so‘zlashuv nutqi stilistikasi" (1983) va "Hozirgi o‘zbek tilining so‘zlashuv uslubi" (1991) kabi monografiyalari o‘zbek tilidagi funksional uslublar tizimini mukammallashtirishga xizmat qildi. Navoiy asarlaridagi tasviriy vositalar, so‘fizm atamalari tahlil qilingan asarlari esa bugungi kunda ham matnshunoslar uchun bebaho manbadir.

G‘afur G‘ulom ijodidagi aforizmlar va poetik nutq jilolari haqidagi tadqiqotlari (2003) orqali ustoz so‘zning nafaqat ma’no, balki qudrat ekanligini, shoir tili qanday qilib xalq tiliga singib ketishini ko‘rsatib berdi. "O‘zbek badiiy nasrida aforizmlar" (2004) asari esa o‘zbek adabiyoti tilining falsafiy qatlamlarini ochishda muhim qadam bo‘ldi.

Til — millatning ko‘zgusi bo‘lsa, nutq madaniyati — shu millatning ma’naviy qiyofasidir. Professor Bozorboy O‘rinboyev butun umri davomida o‘zbek tilining sofligini saqlash, yoshlar nutqini o‘stirish va notiqlik san’atini rivojlantirish uchun qayg‘urdi. Uning 1970-yillarda nashr etilgan "Notiqlik va nutq madaniyati", "Nutq va notiqlik san’ati", "Nutq va notiq" kabi asarlari o‘sha davr ziyolilari uchun haqiqiy qo‘llanmaga aylangan edi.

Ustoz doimo ta’kidlardi: nutq — bu shunchaki muloqot vositasi emas, bu madaniyat. Mustaqillik yillarida o‘zbek tilining davlat tili sifatidagi mavqei mustahkamlanar ekan, olimning "O‘zbek tilining yangi imlo qoidalari va o‘quvchilar nutqini o‘stirishning dolzarb muammolari" (2004) hamda "O‘zbek nutqi madaniyati asoslari" (2005) kabi ishlari milliy o‘zlikni anglash yo‘lidagi muhim xizmat bo‘ldi.

Moziyga tikilgan nigoh

Haqiqiy olim o‘zi tadqiq etayotgan tilning ildizlarini bilmasdan turib, uning bugungi holati haqida xulosa chiqara olmaydi. Bozorboy O‘rinboyev til tarixining bilimdoni edi. Uning Alisher Navoiy davri tili, qadimgi turkiy bitiglar va umuman o‘zbek adabiy tili tarixiga bag‘ishlangan o‘nlab darslik va qo‘llanmalari bugun oliy ta’lim tizimining asosi bo‘lib xizmat qilmoqda.

"Qadimgi turkiy bitiglar" (2001) o‘quv qo‘llanmasi talabalarni ajdodlarimizning toshlarga bitilgan sirlari bilan tanishtirgan bo‘lsa, "Tilshunoslik tarixi" (1985) va "O‘zbek tilshunosligi tarixi" (1999) asarlari ushbu fanning qanday bosqichlarni bosib o‘tganini tizimli tahlil qilib berdi. Islomiy leksika, toponimika (joy nomlari) va etimologiya (so‘zning kelib chiqishi) sohasidagi tadqiqotlari esa o‘zbek tilining islom madaniyati va Markaziy Osiyo geografiyasi bilan naqadar uzviy bog‘liqligini ko‘rsatdi.

Tilshunoslikning eng murakkab bo‘limlaridan biri — sintaksisdir. Gap qurilishi, so‘zlar o‘rtasidagi munosabatlar va nutqiy strukturalar professor O‘rinboyev e’tiboridan chetda qolmadi. U gaplarning shakllanishi va ularning muloqotdagi vazifalarini chuqur tahlil qildi.

Olimning "Vokativ (undash) gaplarning tarixiy taraqqiyoti", "Dialogik replikaning kommunikativ yo‘nalishi" kabi ishlari o‘zbek sintaksisining yangi, ilgari o‘rganilmagan qirralarini ochib berdi. Uning 2006 yilda chop etilgan "Hozirgi o‘zbek tili sintaksisi" darsligi bugun ham filologiya fakultetlarida asosiy manba sifatida qo‘llaniladi. Bu asarlarida olim so‘z birikmalari va gaplarning nafaqat grammatik, balki semantik (ma’noviy) munosabatlarini ham paradigmatik qamrovda tushuntirib bergan.

O‘chmas meros va fidoyilik timsoli

Professor Bozorboy O‘rinboyev - o‘zbek tilshunosligining haqiqiy fidoyisi. Uning serqirra ilmiy faoliyati, yozgan yuzlab monografiya va darsliklari, tayyorlagan shogirdlari - barchasi millatimizning ma’naviy boyligidir.

U kishining tadqiqotlari shunchaki qog‘ozlardagi matn emas, balki o‘zbek tilining tirik nafasidir. Olim bizga shuni o‘rgatdiki, ona tilini sevish - uni nafaqat ardoqlash, balki uning har bir tovushi, har bir qo‘shimchasi va har bir iborasi ortidagi moziyni, ruhni va madaniyatni anglash demakdir.

Bugun professor O‘rinboyevning asarlari talabalar uchun dasturulamal, yosh olimlar uchun mayoq, til ixlosmandlari uchun esa bebaho xazinadir. U kishining nomi va ilmiy merosi o‘zbek tili yashar ekan, tilshunoslik tarixining oltin sahifalarida mangu qoladi.

Bozorboy O‘rinboyev - o‘zbek tilining o‘tmishi, buguni va kelajagi o‘rtasidagi oltin ko‘prikni qurgan ulug‘ me’morlardan biridir. Uning asarlari bizni o‘z tilimiz bilan faxrlanishga va uni yanada chuqurroq o‘rganishga chorlab turaveradi.

Orzibonu Yusupova,

Svetlana Umirova,

Dinara Islamova,

Samarqand davlat universitetining Markaziy Osiyo xalqlari tillari va madaniyati instituti o‘zbek tilshunosligi kafedrasi dotsentlari.