“Markaziy Osiyo - Yevropa Ittifoqi” Sammiti: Konstruktiv muloqot, ishonch va har tomonlama hamkorlik maydoni

Sammitning Samarqand shahrida o‘tkazilishi bejiz emas. Samarqand qadimdan ilm-fan, madaniyat, savdo-sotiq markazi bo‘lib kelgan. Samarqandning tabiati, iqlimi, tarixiy obidalari va shaharsozlik madaniyati butun dunyoga mashhur bo‘lgan.

Buni Abu-Fath al Bastiy shunday ta’riflaydi:

Ul dunyoda jannat bordir mo‘minlarga atalgan, 

Bul dunyo jannatining nomi erur Samarqand.

Samarqandda shu yil 3-4 aprel kunlari o‘tkaziladigan “Markaziy Osiyo va Yevropa Ittifoqi” birinchi Sammiti mintaqamizni barqaror rivojlanishini ta’minlaydigan va farovon hayotimizni tashkil qiladigan katta tarixiy imkoniyat hisoblanadi. 

Sammitning asosiy maqsadi Yevropa Ittifoqi va Markaziy Osiyo mamlakatlari o‘rtasidagi strategik sheriklikni mustahkamlashga qaratilgan.

Bundan ko‘zlangan maqsad, hozirgi xalqaro notinch vaziyat - urushlar va Afg‘onistondagi beqarorlik tufayli Yevropa Ittifoqining mintaqaga bo‘lgan geosiyosiy ta’sirini mustahkamlash; iqtisodiyot, transport va energitika sohasida ikki tomonlama aloqalarni chuqurlashtirish orqali hamkorlikni kengaytirish; xalqaro huquk, jahon xavfsizligi, barqaror rivojlanish masalalari bo‘yicha, o‘z dunyoqarashlarini muvofiqlashtirish uchun muhokama, muloqot maydonini yaratishdan iborat. 

Ekologik muammolar va global iqlim o‘zgarishiga qarshi kurashish chora-tadbirlarini muhokama qilish Sammitda asosiy o‘rinlardan birini egallaydi. Bunda ko‘rib chiqiladigan asosiy muammolardan biri yashil energetika va Yevropa energetika tashabbuslariga integratsiya qilish uchun energetika tarmoqlarini modernizatsiya qilish hamda qazib olinadigan energetika resurslariga bog‘liqlikni kamaytirish maqsadida shamol va quyosh energiyasidan foydalanishni kuchaytirish masalalariga alohida e’tibor qaratiladi.

O‘zbekistondagi nanotexnologiyalarni rivojlantirish uchun zarur bo‘lgan mavjud nodir metallar xom ashyosini qazib olish va ularni qayta ishlash bo‘yicha Yevropa Ittifoqi tomonidan yetarlicha mablag‘ ajratish rejalashtirilgan.

Markaziy Osiyo mamlakatlari bilan Yevropa Ittifoqi o‘rtasida logistika tuzilmalarini, jumladan transkaspiy yo‘nalishi bo‘yicha muhim loyihani amalga oshirish ko‘zda tutilmoqda. Bu infratuzilmani rivojlantirish uchun Yevropa Ittifoqi Yevropa investitsiya banki orqali qariyb 1,5 mlrd yevro ajratishni rejalashtirgan. Shuningdek, yuk tashish jarayonlarini yaxshilash va ekologik salbiy ta’sirni kamaytirish uchun intellektual boshqaruv tizimlarini, ya’ni transport infratuzilmasini raqamlashtirishni joriy etish masalalari ham ko‘rib chiqiladi.

Iqlim o‘zgarishiga moslashish bo‘yicha amalga oshirilishi lozim bo‘lgan dasturlarni moliyalashni kengaytirish bo‘yicha Yevropa Ittifoqi tashabusskor bo‘lib, bunga bag‘ishlangan maxsus jamg‘arma tashkil qilishni rejalashtirmoqda.

Ma’lumki, Markaziy Osiyo hududi cho‘llanish va tuproqlar degradatsiyasi bo‘yicha eng ko‘p talafot ko‘radigan o‘lkalardan biriga aylangan. Orol dengizining qurishi bu muammoni yanada kuchayishiga, global iqlim isishi va suv yetishmasligi yer tanazzulining yanada kengayishiga sabab bo‘lmoqda. Sammitda yuqorida aytilgan masalalarni o‘rganish va ularni oldini olish uchun hamkorlikni mustahkamlab, qo‘shimcha tadqiqotlar olib borish rejalashtirilmoqda. Iqlim o‘zgarishiga qarshi kurashish bo‘yicha Yevropa Ittifoqi ekologik loyihalarni amalga oshirish, energetika tizimlarini modernizatsiya qilish va barqaror qishloq xo‘jaligini rivojlantirish uchun sarmoya kiritishga o‘z moyilliklarini bildirmoqda. Jahon SOR-29 sammitida 2,4 trln. dollar ajratilgan moliyaviy resurslar, rivojlanayotgan davlatlarni qo‘llab-quvvatlashga ajratilgan mablag‘lar bo‘lib, Markaziy Osiyo mamlakatlari, jumladan O‘zbekiston uchun ham bu mablag‘larning bir qismini jalb etish imkoniyatlari ko‘rib chiqiladi.

Yevropa Ittifoqi va Markaziy Osiyo davlatlarining bu Sammiti Braziliyada bo‘lib o‘tadigan BMTning Iqlim o‘zgarishiga bag‘ishlangan anjumandagi faoliyatini muvofiqlashtirish uchun muhim bir tayyorgarlik maydoni hisoblanadi.

Markaziy Osiyodagi nodir metallar qazib olish ham global iqlim siyosatining muhim bir qismi bo‘lib, Yevropa Ittifoqi bu resurslardan foydalanishga intiladi. Chunki, nodir metallar yangi energiyaga o‘tish uchun muhim strategik ahamiyatga ega.

Yana eng muhim masalalardan biri, iqlim o‘zgarishini monitoring qilish va uzoq o‘lkalardagi hududlarni internet bilan ta’minlash uchun sun’iy yo‘ldosh internet tizimlarini joriy etish masalalari ham muhokama qilinadi.

Samarqand Sammiti Markaziy Osiyo va Yevropa Ittifoqi o‘rtasida ekologiya va iqlim muammolarining yechimini topishda va ularni integratsiya qilishda muhim qadam bo‘lib hisoblanadi.

Bulardan tashqari, Sammitda O‘zbekiston Prezidenti Sh.Mirziyoyev 2023 yil 19 sentyabrdagi BMT Bosh Assamlyasining 78-sessiyasida so‘zlagan nutqida ko‘rsatib o‘tganidek, Global va mintaqaviy xavfsizlik, iqtisodiy taraqqiyot, Afg‘oniston masalasi hamda mamlakatimizda amalga oshirilayotgan islohotlar ham muhokama qilinishi ko‘zda tutiladi.

Shodi Xoliqulov,

SamDU professori.