Imom Buxoriy qabrini ziyorat qilgan livanlik olim Shayx Nadimning xotiralari
Shayx Nadim Jisr 1956 yili Imom Buxoriy qabrini ziyorat qilib bo‘lgach, olam-olam taassurotlar bilan yurtiga qaytib ketadi. Zotan, u ishonchlilik jihatidan Qur’oni karimdan keyingi o‘rinda turuvchi asar – “al-Jome as-Sahih”ning muallifi, mo‘minlarning hadis ilmidagi amiri degan sharafli maqom egasi bo‘lmish Imom Buxoriyning qabrini ziyorat qilishdek baxtga musharraf bo‘lgan edi. Uning bu tarixiy ziyorati haqida yozgan adib Xurshid Davron maqolasini quyidagi satrlar bilan yakunlaydi: “Vataniga qaytgan Shayx Nadim ¬Jisr yana uzoq yillar muftiy bo‘lib xizmat qiladi, talay kitoblar tasnif etadi. U Imom Buxoriy marqadiga qilgan safari haqida biron nima yozganmi-yo‘qmi, afsuski, bexabarmiz”.
Ulug‘ muhaddisga bag‘ishlangan asar
Adibning mazkur satrlari bizni Shayx Nadim Jisrning hayoti va faoliyati bilan yaqindan tanishishga undadi. Izlanishlar natijasida ayon bo‘ldiki, u Imom Buxoriy qabrini ziyorat qilib qaytganidan so‘ng “Imon qissasi: falsafa, ilm va Qur’on o‘rtasida” nomli asarni yozgan. Bu asarning birinchi nashri 1961 yilda, ikkinchisi 1962 yilda va uchinchisi 1969 yilda dunyo yuzini ko‘rgan. Unda Shayx Nadim Jisr Imom Buxoriy qabrini ziyorat qilishi asnosida uning vujudini chulg‘ab olgan ruhiy kechinmalar ijodiy obrazlar – Shayx Mavzun Samarqandiy va shogirdi Hayron ibn Az’af Panjobiy o‘rtasidagi falsafiy muloqot tarzida bayon qilingan. Ulamolar fikricha, bu asar arab islom olamini mahv etishga qaratilgan dahriylik to‘lqiniga qarshi kurashishning ilmiy-falsafiy loyihasi sifatida yozilgan.
Mazkur asardagi Imom Buxoriy qabrining ziyorati bilan bog‘liq sahifalarni e’tiboringizga havola etmoqchimiz.
Bolalik xotiralar
Bolalik yillarim shahrimizdagi Taynol masjidida o‘tgan. U shaharning chekkasidagi xushbo‘y va maftunkor bog‘larimizdan birining ichida joylashgan. Mening bolalik xotiralarim bilan bog‘liq qadrli onlar aynan o‘sha yerda o‘tgan.
U yer menga hayit kunlarining salqin tonglarini eslatib turadi. O‘sha kezlarda otam quyosh chiqishidan oldin meni ergashtirib, masjid yonida joylashgan qabristondagi marhumlarimizni ziyorat qilishga olib chiqar, keyin masjidda iyd namozini o‘qir edi. O‘shanda men masjid hovlisidagi quduq va hovuz o‘rtasida joylashgan daraxt tagida o‘ynar edim. Otam bir guruh qariyalar qurshovida o‘z xonasida o‘tirar, ular uning so‘zlariga quloq solib turar edi. Ana u qo‘shaloq zinapoyali minora ham menga bir nimalarni eslatib turadi... biz masjid hovlisi tarafdan kirib unga ko‘tarilar va bir zumda o‘zimizni haramning ichida ko‘rar edik.
Bu masjid menga allaqachon vafot etib ketgan va qalbimning tubini ezib turadigan davomli xafalikni qoldirgan ana shu kishilarning barchasini eslatib turadi. Shu bois qachon Taynol masjidiga qaytsam, bu xotiralar temir va olovli panjalari bilan mening ezilgan qalbimni yana tirnay boshlaydi.
Kunlar, kunlar ortidan yillar o‘tdi. Biz mahallamizdan uzoqlashdik, masjiddan olislarga ketdik. Borib-borib, shaharni butunlay tark etdik. Uzoq yillik musofirlikdan so‘ng yana unga qaytdik. Taynol masjidiga bo‘lgan sog‘inchim meni u tomonga yetaklab keldi. Bir kuni choshgoh vaqti namozxonlar yo‘qligida masjidga keldim. Bolaligimda o‘ynab o‘tkazgan joylarni aylanib chiqdim. O‘tmish xotiralarimning barchasini ko‘z oldimdan o‘tkazdim va... uzoq yig‘ladim.
Xartanglik musofir
Jimlik qa’riga g‘arq bo‘lib, masjidning viqorli minoralaridan taralayotgan yig‘iga o‘xshash ovoznigina eshitib turar ekanman, banogoh masjidning sharqiy qismida joylashgan xona ichidan bir ovoz keldi. Keyin xonaning eshigidan soch-soqoli oppoq, ko‘rinishi salobatli, sipo kiyingan bir qariya chiqib, mening oldimga keldi. Salom bergach, yonimga o‘tirdi va “Birodar, nega yig‘layapsiz?” dedi. Men: “Otamning davrida mana shu masjid ichida o‘tgan bolalik yillarimni eslab”, dedim. U: “Otangiz kim?” dedi. Men otamning ismini tilga olar-olmas uning badani titrab ketdi. Ko‘z yoshlarga to‘la nigohlari bilan menga tikilib qaradi va: “Otangiz Shayx Jisrmi?” deb so‘radi. Men: “Ha. Hazrat, o‘zingiz kimsiz?” dedim. U bunday dedi: “Men aslida uzoqdan – Misrdan kelganman. Yarmi Shom diyoriga, yarmi Hijozga tarqalib ketgan “Oli Moiy” qabilasidanman. Taqdir bobomni Hijozdan Hindistonga yetaklab kelgan va u shu yerda yashab qolgan. Ismim Hayron ibn Az’af Panjobiy”. Men: “Hindistondan bu yerga nima uchun keldingiz?” dedim. U: “Men Hindistondan kelmadim, Samarqanddan, to‘g‘rirog‘i Samarqanddagi Xartang qishlog‘idan keldim”, dedi. Men: “Shuncha olis yerdan bizning diyorimizga nima uchun keldingiz va bu masjidda istiqomat qilib turganingizga sabab nima?” dedim. U: “Otangizni ziyorat qilish uchun yurtingizga bir kirib o‘tay dedim”, dedi. Men unga hayrat bilan tikilib qoldim. Chunki otam ancha yillar oldin vafot etib ketgan edi. U bunday dedi: “Hayron bo‘lmang. Men Hijozga ketayotib, uning qabrini, shayxim menga ta’riflab berib va otangiz unda dars berganini aytib suyukli qilib qo‘ygan mana shu masjidni ham ziyorat qilish uchun keldim. Namozxonlar menga otangiz o‘zining xos xonasi qilib olgan mana shu xonani ko‘rsatishdi. Bu masjid hayotimning eng totli va qadrli onlari o‘tgan “Xartang” masjidiga juda o‘xshab ketar ekan. Shu bois shayximni Alloh yo‘liga boshlab qo‘ygan kishi yashagan mana shu joyda haj mavsumi boshlanguncha bir necha kun qolib, Allohga ibodat qilishni ixtiyor qildim”.
Men: “Xojam, shayxingiz kim?” dedim. U: “Samarqand ulamolaridan Shayx Abu Nur Mavzun rahimahulloh”, dedi. Men: “Kunlaringizni ibodat bilan o‘tkazyapsizmi?” dedim. U: “Hozir ha, ammo oldin zalolatda yurgan vaqtim va qanday qilib imon keltirganim haqidagi qissani yozayotgan edim. Uni menga shayxim Mavzun aytib turgan. Otangiz rahimahullohni shu orqali taniganman”, dedi. “Zalolatda yurgan va imonga kelgan kunlaringiz haqidagi hikoya nimalardan iborat?” dedim. “Buning tarixi uzun, Xudo oson qilsa, uni odamlar o‘qishi uchun nashr qildiraman”, dedi.
U shunday dedi-yu, qabrlari bor xonaga kirib ketdi. Birozdan so‘ng katta bir daftarni olib chiqib, oldimga qo‘ydi: “Bu – shayx Mavzun aytib yozdirgan gaplar, men unga biron bir qo‘shimcha qo‘shmagan holda chiroyli qilib ko‘chirib chiqdim”. “Bu katta kitob ekan. Uni o‘qish uchun uyimga olib borib, ikki kundan keyin sizga qaytarib bersam maylimi?” dedim. U: “Turkchani bilasizmi?” dedi. Men: “Ha, uni juda yaxshi bilaman”, dedim. U: “Bu kitobim mendan sizga hadya. Unda otangizning kitobidan qisqartirib olishni rejalashtirgan mavzu, shuningdek, zalolatda yurgan va imonga kirgan kunlarim bilan bog‘liq tafsilotlar barchasi bayon qilingan. Uni olib arab tiliga tarjima qiling, chop ettirib odamlarga tarqating. Buning uchun sizdan haq so‘ramayman. Ammo ulug‘ Allohdan so‘raganim shuki, bu ishimni O‘zining roziligi uchun xolis qabul etsa va odamlar uchun foydali qilsa. Vafot etib, amallarim to‘xtaganidan so‘ng menga ham foydasi tegadigan bir amal bo‘lsa...”.
Imom Buxoriy ziyorati
Boyagi odam bir necha kundan so‘ng Hijozga safar qildi. Men esa kitobni tarjima qilishga kirishdim va bu bir necha yil davom etdi. Keyin zamona zayli bilan Toshkentga safar qiladigan bo‘lib qoldim. Eng buyuk maqsadim – Imom Buxoriy roziyallohu anhuning qabrini ziyorat qilish, undan so‘ng Hayron ibn Az’af bilan uchrashib, tarjima qilingan kitobni uning o‘ziga ko‘rsatish edi. Bu ishda menga mamlakatning eng katta muftiysi, otamning do‘stlaridan biri bo‘lmish solih, obid, zohid va avliyo zot Boboxon rahimahullohning o‘g‘li oliyjanob va muruvvatli zot Shayx Ziyouddin yaqindan yordam berdi. U Xartangga borish haqidagi niyatimni bilgach, Samarqandga, u yerdan Xartanggacha menga hamrohlik qildi.
O‘sha yerda masjid xodimidan surishtirib bildimki, Hayron ibn Az’af haj ibodatini ado qilish uchun Makkaga jo‘nab ketgan va o‘sha yerlarda qazo qilgan. Biz Imom Buxoriyning qabrini ziyorat qildik. Marqadi ustida bir muddat tik turib qoldik. Yon-atrofga boqib, masjidning Hayron rahimahulloh menga ta’riflab berganidek Taynol masjidiga o‘xshab ketadigan jihatlari borligiga guvoh bo‘ldim: Bog‘-rog‘lar ichida bir o‘zi qad rostlab turibdi. Imom Buxoriyning qabri kichkina bog‘ ichida, soyali daraxt tagida o‘z holicha ajralib turibdi... atrofi o‘ralmagan, hech qanday bezak berilmagan va suvalmagan.
Men Hayron va ustozi dars o‘qigan kichkina xonaga kirdim. Ko‘rdimki, uning o‘zi menga ta’riflab berganidek, u Imom Buxoriyning qabriga qarab solingan edi.
Shayx Nadim orzu qilgan majmua
Taniqli adibimiz Shayx Nadim Jisrning Imom Buxoriy qabrini ziyorat qilishi haqidagi maqolasini “U Imom Buxoriy marqadiga qilgan safari haqida biron nima yozganmi-yo‘qmi, afsuski, bexabarmiz”, deb tugatganidek, bizda ham, afsuski, javobsiz bir savol paydo bo‘ldi: Shayx Nadim Jisr hozir hayot bo‘lib, Imom Buxoriyning muborak qabrini ziyorat qilish uchun kelganida, bugungi holatni ko‘rib nima degan bo‘lar edi? Prezidentimiz Sh.Mirziyoyev tarafidan ilgari surilgan tashabbus – Imom Buxoriy mangu qo‘nim topgan maskan uning islom olamidagi mavqeiga munosib bo‘lishi zarur, degan maqsad ortidan qad ko‘targan mahobatli majmuani ko‘rib, qanday holatga tushar edi? O‘zi ta’riflaganidek, 1956 yillarda “kichkina bog‘ ichida, soyali daraxt tagida o‘z holicha ajralib turibdi... atrofi o‘ralmagan, hech qanday bezak berilmagan va suvalmagan”, xullas, tashlandiq holga kelib qolgan qabr va u bilan tutash maskanda bunyod etilgan ulkan ziyoratgohni, balki kattayu kichik ziyoratchilar uchun ilm-ma’rifat, tarbiya va ma’naviyat maskaniga aylantirilganini ko‘rib, uni e’tirof etgan bo‘lmasmidi?
Alouddin NE’MATOV,
Imom Buxoriy xalqaro ilmiy-tadqiqot markazi ilmiy xodimi.
