Mustaqillik — hayotim, faxrim yoxud tuproq hidli qishloqdan keng dunyoga yo‘l
(Esse)
Inson umrining ma’lum bir bekatlari bo‘ladiki, unda to‘xtab, ortga nazar tashlash, bosib o‘tilgan yo‘lni sarhisob qilish ehtiyoji tug‘iladi. Bugun yoshim qirq beshning nari-berisida. Sochlarimga oralagan oqlar, ko‘zlarim atrofidagi mayda ajinlar faqat yillar o‘tganidan emas, balki juda katta tarixiy evrilishlar, yangilanishlar guvohi bo‘lganimdan ham darak beradi. Men kasbim taqozosiga ko‘ra voqealarning ichida yashash, davrning tomirini ushlab ko‘rish va eng muhimi, odamlarning taqdirini o‘z yuragidan o‘tkazishimga to‘g‘ri keladi.
Lekin bugun boshqalar haqida emas, o‘zim haqimda, aniqrog‘i, taqdirim bilan chambarchas bog‘lanib ketgan eng ulug‘ ne’mat - yurtimning mustaqilligi haqida yozmoqchiman. To‘g‘ri, yoshim mustaqilligimizdan biroz kattaroq, ammo mening ongli hayotim, shaxs va mutaxassis sifatida shakllanishim aynan shu ozodlik havosi bilan boshlandi.
Mustaqillik mening taqdirimda shunchaki bir tarixiy sana emas, u — men nafas olayotgan havo, men tanlagan kasb va mening farzandlarim kelajagidir.
Bolalik orzulari va eski tuzumning so‘nggi nafasi
Bolaligim asfalt yo‘llari kam, ammo tuprog‘i taftli, odamlari sodda va mehnatkash bir o‘zbek qishlog‘ida o‘tdi.
Saksoninchi yillarning oxiri... U paytlar bolalik nigohi bilan dunyoni kuzatarkanman, ko‘p narsaga tushunmasdim. Lekin bir narsa xotiramga muhrlanib qolgan: dalalarda kun bo‘yi, hatto maktab darslari qolib ketib, paxta terayotgan tengdoshlarim, charchoqdan ko‘zlari kirtaygan onalar, yerga boqib yashaydigan otalar...
Maktabda bizga «buyuk va qudratli vatan» haqida gapirishardi, lekin negadir o‘sha buyuklik qishlog‘imizning loy ko‘chalarida, chiroq o‘chgan sovuq oqshomlarida sezilmasdi. Otam rahmatli oddiy o‘qituvchi edi. Gohida yarim tүnda radio eshitib, chuqur xo‘rsinib qo‘yganlarini, onamga past ovozda dunyodagi o‘zgarishlar, yurtimizning o‘z erki o‘zida bo‘lishi kerakligi haqida gapirganlari qulog‘imga chalinib qolardi.
1991 yil... O‘shanda o‘n yoshlardagi bola edim. O‘sha yilning sentyabr oyi boshidagi voqealar hali ham ko‘z oldimda. Televizor orqali O‘zbekiston o‘z mustaqilligini e’lon qilgani haqidagi xushxabar yangradi. Otamning ko‘zlarida yosh ko‘rdim - bu quvonch va ayni paytda katta bir umid yoshlari edi. O‘shanda mustaqillik so‘zining to‘liq ma’nosini anglamagan bo‘lsam-da, qalbimda bir narsani his qildim: endi hamma narsa boshqacha bo‘ladi.
Ong va qalbning uyg‘onishi
Yillar o‘tdi. Mustaqillikning dastlabki yillari oson kechmadi. Iqtisodiy qiyinchiliklar, eski tuzumning buzilishi va yangisining shakllanishi...
O‘shanday bir sharoitda Samarqandga o‘qishga kirish mening hayotimdagi eng katta burilish bo‘ldi. Ko‘k gumbazlari osmon bilan bo‘ylashayotgan, har bir toshidan tarix so‘ylayotgan bu muazzam shahar mening ongimni butunlay o‘zgartirib yubordi.
O‘ylab ko‘rsam, Samarqand davlat universitetining filologiya fakultetiga qabul qilingan kunim — mustaqillik menga bergan ilk va eng katta tuhfa bo‘lgan ekan. Axir eski tuzum davom etganda, mendek qishloqdan chiqqan oddiy o‘qituvchining farzandi hech qanday tanish-bilishsiz, faqat o‘z bilimi bilan bunday nufuzli oliy o‘quv yurtiga kirishi mumkinmidi? Ishonish qiyin.
Talabalik yillarim mustaqillikning o‘ninchi yilligi arafasiga to‘g‘ri keldi. Biz yangi avlod edik. Bizda sobiq tuzumning qo‘rquvlari, mafkuraviy tazyiqlari yo‘q edi. Registon maydonida aylanib yurib, Amir Temur bobomizning ulug‘vor haykali poyida turib, biz o‘zlikni anglay boshladik. Men tarixni qaytadan o‘qidim. Ilgari «bosqinchi» deb qoralangan ajdodlarimizning asl qahramonligini, kimlarning avlodi ekanimizni mustaqillik bergan erkinlik sharofati bilan anglab yetdim.
Ahamiyatli jihati shundaki, mustaqillik men tengi avlodga fikrlash erkinligini tuhfa etdi. Sobiq tuzum davrida yashagan katta avlod vakillarida kuzatiladigan o‘sha mash’um «ichki qo‘rquv» va «haddan tashqari ehtiyotkorlik» hissi men va mening tengdoshlarim hayotida ildiz otolmadi. Ya’ni, eski tuzumning temir panjaralari va senzurasi ostida ijod qilish majburiyati yo‘qligi tufayli, men voqea-hodisalarga xolis, ochiq va erkin nigoh bilan qarashni o‘rgandim.
Mustaqillik mening maqolalarimga, so‘zimga va ovozimga kuch berdi. Men jamiyatdagi kamchiliklarni ham, yutuqlarni ham faqat mustaqil fikrli inson sifatida tahlil qilish imkoniyatiga ega bo‘ldim.
Sarhisob yoki davr solnomasini chizish
Universitetni tamomlab, matbuot olamiga kirib kelganimda, mamlakatda katta qurilish va yangilanish jarayonlari ketayotgan edi. Kasbim sabab men O‘zbekistonning eng chekka qishloqlaridan tortib, eng yirik sanoat markazlarigacha bordim. Oddiy odamlar bilan gaplashdim, ularning ko‘zlaridagi o‘zgarishlarni ko‘rdim.
Jurnalistlik faoliyatim mustaqillik solnomasi bilan parallel ravishda rivojlandi: Bolaligimdagi loy ko‘chalar o‘rnini egallagan namunali uylar, asfalt yo‘llar, eng muhimi, o‘z mehnatining haqiqiy egasiga aylangan fermerlar haqida yozdim.
Yo‘qotilgan qadriyatlarimiz, taqiqlangan diniy va milliy bayramlarimizning qayta tiklanishi jarayonini yoritdim. Ilgari nomlarini aytish ham xavfli bo‘lgan Jaloliddin Manguberdi, Abdulla Qodiriy, Cho‘lpon, Fitrat kabi siymolarning ruhini shod qilish uchun qanday ishlar qilinganini o‘z ko‘zim bilan ko‘rdim.
Kasbiy faoliyatim davomida men mustaqillikning ahamiyatini oddiy odamlar hayotida, ularning o‘zgargan taqdirlarida ko‘rdim. Mehnat va yer egasiga aylangan dehqonlar, o‘z biznes loyihalarini amalga oshirayotgan yosh tadbirkorlar, dunyoning eng nufuzli oliygohlarida tahsil olayotgan o‘zbek yigit-qizlari haqida yozar ekanman, bularning barchasi ozodlik sharofati ekanligini his qildim. Men uchun mustaqillik shunchaki davlat ramzlari, madhiya yoki bayroq emas. U - inson qadrining ulug‘lanishi, har bir fuqaroning o‘z yurtida baxtli yashashi uchun yaratilgan imkoniyatlar tizimidir.
Maqolalarimda mustaqillikning naqadar buyuk ne’mat ekanligini oddiy, lekin hayotiy misollar orqali ko‘rsatishga harakat qildim. Chunki men o‘tmishni ham ko‘rgan, bugunni ham yashayotgan avlod vakiliman - qiyoslash imkoniyatim bor.
Eng katta boyligim
Bugun 45 yoshdan oshib, hayotga va atrofga vazmin nigoh bilan qarayman. Gohida yosh hamkasblarimning, ba’zi yoshlarning nolib qolganlarini eshitib, ularga tushuntirgim keladi: siz bugun ega bo‘lgan imkoniyatlar, erkinliklar ko‘kdan shunchaki tushgani yo‘q. Bularning orqasida katta kurashlar, siyosiy iroda va millatning fidokorligi turibdi. Misol deysizmi?
Masalan, mening bolaligimda kitob do‘konlarida milliy tariximizga oid kitoblar yo‘q edi, o‘zbek tili ikkinchi darajali til hisoblanardi, paxta rejasi inson hayotidan ustun qo‘yilardi. Shaharga borish, o‘qishga kirish uchun katta to‘siqlardan o‘tish kerak edi.
Bugun esa farzandlarim xohlagan tillarida gaplashadi va o‘qiydi. Internet orqali dunyo bilan bog‘lanib turishibdi. O‘g‘lim Toshkentdagi oliy o‘quv yurtida o‘qiydi, qizim esa xorijiy tillarni o‘rganmoqda. Ularning kelajakdagi maqsadlari faqat O‘zbekiston bilan chegaralanmaydi, ular dunyo miqyosida fikrlashmoqda.
Bu mustaqillikning totli, ayni paytda takrorlanmas mevasi emasmi?
Oilam mening kichik vatanim. Rafiqam ham o‘qituvchi. Biz farzandlarimizni tarbiyalarkanmiz, ularga doimo bir gapni takrorlaymiz: «Sizlar ozod yurtning baxtli farzandlarisiz. Sizning hech kimdan kam bo‘lmaslikka haqqingiz bor, ammo buning uchun juda ko‘p o‘qishingiz va mehnat qilishingiz kerak».
Bugun men yashayotgan qishloq ham tanib bo‘lmas darajada o‘zgargan. U yerda zamonaviy shifoxona, maktab, tadbirkorlik sub’yektlari faoliyat yuritmoqda.
Ayni paytda mamlakatimiz o‘z taraqqiyotining yangi bosqichiga qadam qo‘ydi. Yangi O‘zbekiston g‘oyasi ostida amalga oshirilayotgan islohotlar, ochiqlik siyosati, so‘z erkinligining ta’minlanishi biz, jurnalistlarga yanada katta mas’uliyat yuklaydi. Endi biz faqat yutuqlarni maqtash emas, balki jamiyatdagi muammolarni, kamchiliklarni ham ochiq yozish, ularni hal etishga ko‘maklashish huquqi va burchiga egamiz.
Aslida inson o‘z tug‘ilgan joyini, ota-onasini tanlay olmaydi, deyishadi. Shu ma’noda men baxtlimanki, taqdirim O‘zbekistonning mustaqillik tarixi bilan bir davrga to‘g‘ri keldi. Men ozodlikning qadrini biladigan, uning har bir kuni uchun shukrona aytadigan avlod vakiliman.
Xulosa
Qirq besh yosh - bu hayotning yetuklik davri. Bu yoshda odam nafaqat o‘zi uchun, balki jamiyat uchun ham ko‘proq mas’uliyat his qila boshlaydi. Qolaversa, bizning majburiyatimiz ozodlikni, bu mustaqillikni ko‘z qorachig‘idek asrab, keyingi avlodlarga yanada qudratli, yanada go‘zal va farovon holda topshirishdir.
Mening qalamim, mening so‘zim va mening butun hayotim mana shu ulug‘ maqsadga xizmat qiladi. Chunki mustaqillik shunchaki mening taqdirim emas, mening borlig‘im, mening sharafim va mening baxtimdir.
Xulosa qilib aytganda, mustaqillik menga qishloqdan chiqib, Samarqanddek azim shaharda bilim olish, sevgan kasbim bo‘yicha elga xizmat qilish va farzandlarimni hech kimdan kam bo‘lmagan, hur fikrli insonlar etib tarbiyalash baxtini berdi. Mustaqillik menga o‘z yurtimning haqiqiy egasi ekanligimni his ettirdi va bu tuyg‘u men uchun dunyodagi eng katta boylikdir.
Yoqubjon Marqayev.
