Eron bilan urushda nafaqat neft va gaz, yana nimalarning narxi ko‘tariladi?
Erondagi urush COVID-19 va Rossiyaning Ukrainaga bostirib kirishidan beri ko‘rilmagan global inqiroz yuzaga keltirmoqda. Neft va gaz narxlaridan so‘ng BMT va iqtisodchilar deyarli hamma narsaning narxi ko‘tarilishi haqida ogohlantirmoqda: oziq-ovqat, ta’tillar, taksilar, ipoteka kreditlari, telefonlar, avtomobillar, elektr energiyasi va issiqlik...
Energiya importiga tayanadigan kambag‘al va rivojlanayotgan mamlakatlar aholisi va bizneslari eng ko‘p zarar ko‘radi. Ammo oldingi ikki inqiroz tajribasi shuni ko‘rsatdiki, Yaqin Sharqdagi yangi urush tufayli badavlat amerikaliklar va yevropaliklar ham qiyinchiliklarga duch keladi.
Nima bo‘ldi?
"Yaqin Sharqdagi urush tarixdagi global neft ta’minotida eng katta uzilishlarga olib keldi”, deydi Xalqaro energetika agentligi (IYeA).
Urush Hormuz bo‘g‘ozi orqali global neft va neft mahsulotlari yetkazib berishning qariyb 15 foizini va Fors ko‘rfazining muhim mintaqasida neft qazib olish va qayta ishlashning yarmini to‘xtatdi.
Yuk tashishni qayta tiklash bir kunlik masala bo‘lsa-da, to‘xtatilgan konlar va neftni qayta ishlash zavodlarini qayta ishga tushirish bir necha hafta, vayron bo‘lganlarini tiklash esa bir necha oy yoki hatto yillarni oladi. Shuning uchun tahlilchilar Hormuz bo‘g‘ozi ochilgandan keyin bir necha hafta, hatto oylar davomida neft narxi urushdan oldingi darajaga tushmasligiga qo‘shiladi.
Eronning yangi oliy rahbari so‘zlariga ko‘ra, bu yaqin orada sodir bo‘lmaydi. U payshanba kuni bo‘g‘oz yopilishini aytdi va agar Tramp bombardimonni to‘xtatishga qaror qilsa ham Eron Amerika kompensatsiya to‘lamaguncha va Yaqin Sharqdan harbiy bazalarini olib chiqmaguncha tinchlanmasligini qo‘shimcha qildi.
Neft narxlarining ko‘tarilishi ortidan qayta ishlangan neft narxi keskin ko‘tarildi. Qishloq xo‘jaligi va yuk tashish uchun zarur bo‘lgan dizel yoqilg‘isi ham ko‘tarildi. Fors ko‘rfazi mamlakatlari tomonidan jahon bozoriga yetkazib beriladigan 20 foiz reaktiv yoqilg‘ining ham narxi oshdi.
Ma’lumotlarga ko‘ra, 6 martga kelib fuqaro aviatsiyasi yoqilg‘isi narxi Singapurda urushdan oldingi darajaga nisbatan uch baravar, Yevropada esa ikki yarim baravardan ko‘proqqa qimmatlashgan.
"Biz har xil narsalarni ko‘rdik - 11 sentyabr, vulqon otilishlari, Rossiya ustidan havo yo‘lining yopilishi. Lekin hech qachon talab va taklif o‘rtasida bunday tafovut bo‘lmagan", deydi “Alton Aviation Consultancy” vakili Brayan Terri.
Yana nima qimmatlashadi?
BMTning ogohlantirishicha, AQSh va Isroilning Eron bilan urushi dunyoga oziq-ovqat inqirozi bilan tahdid qilmoqda.
"Neft narxi ko‘tarilganda, ko‘pincha oziq-ovqat narxlari ham shunga mos bo‘ladi", deb yozadi BMT mutaxassislari.
BMTning ta’kidlashicha, Hormuz bo‘g‘ozining blokadasi asosan kambag‘al mamlakatlarga ta’sir qiladi. Sudan 50 foiz, Shri-Lanka va Tanzaniya uchdan bir qismi, Pokiston, Tailand va Keniyaning esa chorak qismi shu ta’minotga bog‘liq.
Bularning barchasi neft inqirozining asosiy ta’siri. Ammo ikkilamchi ta’sir ham mavjud.
Energiya narxlarining ko‘tarilishi an’anaviy ravishda iqtisodiyotdagi deyarli barcha narsalar uchun xarajatlarning oshishiga olib keladi. Inflyasiyaning tezlashishi markaziy banklarni kredit stavkalarini oshirishga majbur qiladi. Bu o‘z navbatida, biznesning o‘sishini va jismoniy shaxslarning iste’mol qilish qobiliyatini pasaytiradi.
Inflyasiya tufayli ipoteka narxlarining oshishi ko‘chmas mulk bozorining pasayishiga olib kelmoqda. Iste’mol kreditlari bo‘yicha yuqori foiz stavkalari esa avtomobillar, maishiy texnika, o‘yin-kulgi va ta’limga bo‘lgan talabni pasaytirmoqda.
Ishlab chiqarish, chakana savdo va qurilish sohalari ikki tomonlama qiyinchiliklarga duch kelmoqda: xomashyo va transport narxlari oshmoqda, talab esa pasaymoqda. Ishdan bo‘shatish va daromadlarning pasayishi odamlarni restoranlar, taksilar, mehmonxonalar, advokatlar va o‘qituvchilarga kamroq pul sarflashga majbur qilmoqda. Oqibatda zamonaviy iqtisodiyotning muhim qismi bo‘lgan xizmat ko‘rsatish sohasi azob chekmoqda. Hali hammasi yo‘qolgan emas
Yaqin Sharq neft va gazining o‘rnini bosadigan hech narsa yo‘q. Faqat Rossiya global bozorga yetkazib berishni sezilarli darajada oshirishga qodir. Ammo buning uchun G‘arb Ukrainaga bostirib kirganligi uchun joriy etilgan sanksiyalarni bekor qilishi kerak. Hozircha faqat AQSh buni qilishga qaror qildi, unda ham qisman.
Shuning uchun, urush davom etar ekan, avvalgi hayotga qaytish imkonsiz va oqibatlari faqat u tugaganidan keyin to‘liq namoyon bo‘ladi, deb ogohlantiradi BMT.
