Ulug‘bek astronomiya akademiyasi

Mirzo Ulug‘bekning Samarqand shahrining Cho‘pon-ota (Ko‘hak) tepaligi yonida barpo etgan rasadxonani qanday qurngani ko‘pchilikni qiziqtiradi, albatta. Quyida shu haqda so‘z yuritamiz.

Samarqandda 1420 yilda Ulug‘bek ishtirokida o‘quv yurti tantanali ravishda ochiladi. Madrasada dars berish uchun Ulug‘bek olimlarni taklif qiladi. Tanlov asosida ishga qabul qilinganlar orasida buyuk olimlar – Jamshid al-Koshiy, Qozizoda ar-Rumiy, Ali Qushchi, Muyiniddin al-Koshiy va boshqalar bor edi.

Madrasaga asos solingach, to‘rt yildan keyin Mirzo Ulug‘bek olimlar bilan maslahatlashib, Samarqandda Obi-Rahmat arig‘i yaqinida joylashgan Ko‘hak tepaligi yonidan rasadxona binosini qurishga qaror qiladi. Rasadxona binosi qurilishi ishlariga Ulug‘bek rahbarlik qiladi. Binoni uch qavatdan, asosining diametri 42 metr va balandligi 31 metr silindr shaklida qurish rejalashtiriladi. Unga kerakli asboblarni ustalar mohir ustoz-mexanik G‘iyosiddin Jamshid rahbarligida yasaydilar.

Ulug‘bek astronomiya-matematika ilmiy maktabi O‘rta Osiyo ilmining an’anasi va shu ilm vakillarining muvaffaqiyatlari asosida vujudga keladi.

Ulug‘bek hayotligi vaqtida Samarqandga tashrif buyurgan va rasadxonani ziyorat qilgan tarixchi Abd-ar-Razzoqning yozishicha, rasadxona binosida to‘qqiz osmon nusxasi, yetti doira shakli, yetti sayyora epitsikllari, burchlar xaritalari, graduslarga, minutlarga, sekundlarga bo‘lingan va ular oltmishlik ulushlarini ko‘rsatuvchi asbob, tog‘, dengiz, daryo va vodiylar aks etgan Yer shari globusi bo‘lgan.

Ulug‘bek rasadxonasining asosiy asbobi sekstant (ba’zi manbalarda – kvadrant) bo‘lib, u tanlangan joyning meridiani bo‘ylab o‘rnatilgan. Rasadxonadagi asboblar o‘zlarining juda katta o‘lchovlari bilan kishini hayratga solgan. Bu esa kuzatuvlar aniqligini kattalashtirish uchun muhim ahamiyatga ega bo‘lgan.

Jo‘raqul QAYuMOV,

fizika-matematika fanlari nomzodi, dotsent.